DẪN NHẬP VĂN HOÁ GIA ĐÌNH VIỆT NAM

GS. Trần Văn Cảnh

 

 

I : Khái niệm về Văn hoá : Văn hiến và Văn vật

Lời mở đầu

Toàn cầu hoá là một hiện tượng văn hoá mới xuất hiện từ hậu bán thế kỷ XX, và đã được những nhà tư tưởng và chiến thuật ý thức, chú ý nghiên cứu và đưa ra những giải quyết. Sức mạnh chinh phục của nó làm nhiều người lo sợ. Sức mạnh này có thể là vũ khí, như trường hợp chiến tranh thuộc địa trước đây ở các nước Á Phi hay chiến tranh ‘văn hoá‘ hiện nay ở Trung Đông : Afghanistan, Irak. Nhưng chủ yếu sức mạnh của nó có tính cách chinh phục, dựa vào kỹ thuật tân tiến, tiền bạc, tiện nghi. Một trong những phản ứng là hô hào tẩy chay ‘Toàn cầu hoá‘. Phản ứng này xuất hiện trong lãnh vực kinh tế chính trị, dùng những lý luận kinh tế chính trị và dựa vào những tổ chức kinh tế, nghiệp đoàn, chính trị. Phản ứng thứ hai chủ yếu do những nhà tư tưởng và văn hoá đề xướng, dùng những lý luận và phương tiện văn hoá để hoá giải ‘Toàn cầu hoá‘. Nền tảng của phản ứng văn hoá này đặt trên nhân cách, có nhân vị cá biệt và có giáo dục độc đáo của mỗi người. Nhân cách cá nhân này được tạo hình từ một nếp sống văn hoá, có lịch sử và có cộng đồng của một dân tộc, một quốc gia. Một khi nhân cách và văn hoá vững chắc, không có gì phải sợ nữa, vì cá nhân đã tự làm chủ, dân tộc và quốc gia đã tự lập và tự cường. Phương cách quan trọng là bồi bổ nhân cách cá nhân và bồi dưỡng văn hoá dân tộc, bằng các phương tiện văn hoá, như giáo dục, văn học, văn nghệ,.. Bị trị, lệ thuộc, nghèo đói không đáng sợ bằng vong thân, vong bản !

Chiều hướng văn hoá này đang được khắp các quốc gia Á, Âu cổ võ và áp dụng. Các cộng đoàn Việt Nam, quốc nội cũng như hải ngoại, đều đang đề xướng, phát triển và áp dụng chiều hướng văn hoá này, mà một trong những lãnh vực đắc ý là gia đình. Đây cũng là điểm quan tâm lớn của Giáo Hội và đặc biệt là Giáo Hội Việt Nam. Các thư chung của Hội Đồng Giám Mục Việt Nam, và đặc biệt là thư chung ngày 17/10/1998 và thư chung ngày 11/10/2002[[1]] đã nhấn mạnh nhiều đến ‘Hôn nhân và Gia đình’ và đưa ra một kết luận chung là ‘Tương lai của nhân loại sẽ đến qua Gia đình’. Như vậy văn hoá gia đình, và văn hoá gia đình Việt Nam quả là quan trọng cho nhân loại và cho người Việt Nam.

Cụ thể, trong đề tài ‘Dẫn nhập vào Văn Hoá Gia đình Việt Nam’ này, có lẽ câu hỏi chính yếu mà bạn đọc muốn đặt ra và muốn tìm được câu trả lời là ‘Văn hoá gia đình Việt Nam có những nét nào là chính yếu ?’ Câu trả lời chủ yếu sẽ giới thiệu nội dung của văn hoá gia đình Việt Nam, qua hai tính chất quan trọng của văn hoá : tính chất biến chuyển theo lịch sử, môi trường và tính chất tổ chức hữu cơ, theo đó, nhận thức, tổ chức và ứng xử là ba chức năng quan trọng. Nhưng trước đó, một khái niêm về văn hoá là điều cần thiết phải được xác định. Nói như vậy là cố ý mời bạn đọc đi vào đề tài ‘Dẫn nhập vào Văn Hoá Gia đình Việt Nam’ qua những mục sau đây :

- Khái niệm về Văn hoá : Văn hiến và Văn vật

- Khái niệm về Văn hoá : Chữ Văn hoá dịch từ chữ ‘Culture’

- Tính chất biến chuyển và hữu cơ của Văn hoá Gia đình Vệt nam.

- Những nhận thức quá khứ về gia đình còn được bảo tồn.

- Những nhận thức hiện tại về gia đình đang xung đột.

- Những tổ chức quá khứ về gia đình còn đươc bảo tồn

- Những tổ chức mới đang xâm nhập và gây xung đột.

- Những ứng xử đang được thiết kế về gia đình

- Những nét chính yếu của văn hoá gia đình Việt Nam

Khái niệm về văn hoá : Văn hiến và văn vật

Trong cụm từ Văn Hoá Gia Đình Việt Nam, có từ Văn Hoá. Từ này là đối tượng chính yếu của bài khảo luận. Bởi vậy việc xác định ý nghĩa của nó là tiên quyết quan trọng. Văn hoá là gi ? Nó có ý nghĩa gì trong ngôn ngữ thường nhật ? Nó gốc từ đâu ra ? Nó bao hàm những gì ? Nó liên hệ đến ai ?

11. Trong ngôn ngữ thường ngày, từ ‘Văn hoá ‘ bao gồm bốn ý nghĩa chính sau đây. Trước nhất, chữ văn hoá ám chỉ một trình độ học hành. Trong các giấy tờ, khi hỏi đến trình độ văn hoá, là hỏi đến mức độ học vấn ở trường học : trình độ tiểu học, trung học, tú tài, cử nhân,..Chữ văn hoá ở đây thường đồng nghĩa với cấp học hay học vị. Trong các câu truyện, khi đề cập đến văn hoá của một người, chữ văn hoá có thể ám chỉ mức độ hiểu biết, trình độ suy lý và giá trị lễ giáo hoặc kết quả của mức độ hiểu biết, suy nghĩ và lễ giáo, biểu lộ qua cách cư xử, cách ăn nói hay qua các công trình, tác phẩm làm ra. Khi ta bảo ông này có chức vị cao, nhưng văn hoá yếu lắm, bộ đội ở rừng ra ấy mà, là ta hiểu văn hoá theo nghĩa này. Đó là ý nghĩa thứ hai của từ văn hoá. Cùng trong chiều hướng của ý nghĩa thứ hai này, một ý nghĩa thứ ba cũng thường được hiểu trong từ văn hoá. Khi đề cập đến văn hoá của một cộng đoàn, của một dân tộc, chữ văn hoá nhiều khi ám chỉ mức độ văn minh của dân tộc ấy. Những kiểu nói ‘văn hoá thô sơ, văn hoá tân tiến, văn hoá kỹ nghệ’ là hiểu văn hoá theo mức độ văn minh này. Từ đó, một Ỷ nghĩa thứ tư của từ văn hoá đã được dùng trong tổ chức hành chánh để ám chỉ công việc của bộ văn hoá, bộ văn hoá giáo dục, bộ thông tin văn hoá, Chữ văn hoá ở đây ám chỉ những công trình hoặc những công việc liên hệ đến văn nghệ, văn học, nghệ thuật,.. như thư viên, viện bảo tàng, nhà hát, kịch ảnh, kiến trúc, báo chí, đền đài, miếu đình,..

12. Cả bốn ý nghĩa này đều chỉ là những ý nghĩa có tính cách phiến diện và bộ phận của từ ‘văn hoá‘, không phải là ý nghĩa toàn bộ mà ta sẽ dùng đến để nghiên cứu về ‘Văn hoá gia đình Việt Nam’. Trong bốn ý nghĩa thông thường hàng ngày này của từ văn hoá, tiềm ẩn dấu tích của văn học chữ hán, trong đó từ văn hiến được dùng nhiều hơn. Trong sách Luận Ngữ, thiên Bát Dật, đức Khổng Tử nói ‘Hạ lễ, ngô năng ngôn chi. Kỷ bất túc trưng giã. Ân lễ, ngô năng ngôn chi. Tống bất túc trưng giã. Văn hiến bất túc cố giã. Túc tắc ngô năng trưng chi hỹ ‘ (Ta có thể giảng lễ nhà Hạ. Nhưng dòng dõi nhà Hạ hiện nay làm vua chư hầu nước Kỷ chẳng còn giữ lễ ấy nữa, nên không có thể chứng chắc lời giảng của ta. Ta có thể giảng lễ nhà Ân. Nhưng con cháu nhà Ân hiện nay làm vua chư hầu nước Tống chẳng còn giữ lễ ấy nữa, nên không có thể chứng chắc lời giảng của ta. Ấy vì văn thơ và người hiền (văn hiến) không còn nữa. Phải còn đủ thì ta lấy đó làm bằng chứng[[2]]). Văn hiến như vậy hàm chứa văn học. Nguyễn Trãi (1384-1442) cũng đã hiểu chữ văn hiến theo nghĩa ‘các tư liệu thành văn từ xưa còn để lại‘ này của đức Khổng Tử, nhưng nới rộng hơn và đặc biệt nhấn mạnh đến khía cạnh ‘tổ chức xã hội ‘, có hàm ý ‘văn vật’, người tài giỏi. Trong bài ‘Bình Ngô đại cáo‘, ông viết ‘Ngã Việt tố xưng văn hiến’ (Nước Việt ta vốn xưng là nước văn hiến) và để chứng minh điếu ấy, ông đưa ra bốn lý do sau đây : 1. có lịch sử ‘Kể từ Triệu, Đinh, Lý, Trần mấy đời gây dựng ra nước’; 2. có tổ chức và biên cương ‘So với Hán, Đường, Tống, Nguyên, mỗi đàng làm đế một phương’; 3. có nhân nghĩa để trị dân ‘việc nhân nghĩa cốt nhứt ở yên dân’; 4. có quân đội để trừ bạo ‘quân điếu phạt không gì bằng trừ bạo‘[[3]]. Đến Lê Quí Đôn (1726-1781) thì từ ‘văn hiến’ bao gồm cả hai ý nghĩa trên ‘Ngã quốc hiệu vi văn hiến, thượng nhi đế vương, hạ nhi thần thứ, mạc bất các hữu trừ thuật’ (Nước ta gọi là nước văn hiến, (nghĩa là nước có văn hoá, có sách vở), trên từ vua chúa, dưới đến các quan cùng nhân dân, đều có biên soạn sách vở)[[4]]. Người kế thời với Lê Quí Đôn là Phan huy Chú (1782-1840) cũng hiểu từ ‘văn hiến’ theo hai nghĩa này khi ông viết ‘Nước Việt Nam ta, được gọi là nước giữ lễ đã hơn ngàn năm nay : vốn có sách vở đã từ lâu lắm. Kể từ Đinh, Lê dựng nước ngang hàng với Trung Hoa, mệnh lệnh từ chương dần dần rõ rệt. Đến Lý, Trần nối trị, văn vật mở mang. Về tham định thì có những sách điển chương điều luật; Về ngự chế thì có các thể chiếu, sắc, thi ca. Trị bình đời nối, văn nhã đủ điều. Huống chi nho sĩ đời nào cũng có, văn chương nẩy nở như rừng; sách vở ngày càng nhiều, nếu không trải qua binh lửa mà hoá tro tàn, thì hẳn là trâu kéo mồ hôi phải toát, nhà chất đầy dẫy ngang xà. Đến khi nhà Lê dựng nước, văn hoá lại càng thịnh dần, hơn ba trăm năm, chế tác đầy đủ kỹ càng, văn hiến đứng đầu trung châu (Trung quốc), điển chương rộng cả thời đại ‘[[5]].

Chữ ‘văn hiến’ như vậy cũng chỉ diễn tả được một phần chứ chưa toàn thể ý nghĩa của chữ ‘văn hoá‘.

Nói đến ‘Văn hoá Gia Đình Việt Nam’, là nói đến cách sinh hoạt của mọi người Việt Nam trong lãnh vực gia đình, bất kể trình độ cao thấp, học vị lớn nhỏ, bất kể tư cách có lễ giáo hay không, bất kể có hay không công trình để lại, bất kể văn minh thô sơ hay tân tiến, nông nghiệp hay kỹ nghệ, bất kể là Phật tử, Kytô hữu hay Cộng sản. Nói đến ‘Văn hoá Gia Đình Việt Nam’, cũng là nói đến mọi sinh hoạt, dưới nhiều dạng thức khác nhau, có những sinh hoạt sách vở, nặng tính chất tri thức, văn học, nhưng không chỉ có thế; có những sinh hoạt xã hội, nặng tính chất tổ chức hành chánh, nhưng không chỉ có thế; có những sinh hoạt chính trị, nặng tính chất quốc gia văn vật, nhưng không chỉ có thế; có nh ững sinh hoạt đã qua của quá khứ, nhưng không chỉ có thế,... Ý nghĩa của chữ Văn Hoá trong Văn Hoá Gia Đình rộng hơn ý nghĩa của chữ Văn Hoá ta dùng hằng ngày và rộng hơn các chữ Văn học, Văn hiến, Văn vật ta đọc trong Văn học chữ Hán.


2 : Khái niệm về Văn hoá :Chữ Văn hoá dịch từ chữ ‘Culture’

Trong thời Pháp thuộc (1862-1954), nước Việt Nam ta chịu ảnh hưởng nặng nề văn hoá Âu châu, trong đó một nền văn học mới đã được khai sinh, văn học quốc ngữ. Nhiều khái niệm mới từ văn hoá Âu Châu cũng dần dà xâm nhập vào Văn Hoá Việt Nam. Một trong những khái niệm đó là khái niệm ‘Văn Hoá ‘. Khái niệm này chiếm một vai trò quan trọng trong tranh luận về văn hoá và thiên nhiên mà nhiều triết gia Âu Châu đã đề cập đến. Người Việt ta đã bắt chước người Nhật và người Tầu dùng chữ ‘văn hoá’ để dịch chữ ‘culture‘ của Âu Châu.

21. Trong cuốn ‘ Văn hoá và đức tin’[[1]], tôi đã đề cập đến ý nghĩa của chữ ‘culture ‘ mà ta có thể gợi lại như sau : ‘Chữ ‘culture’ của pháp, từ rất xưa và từ rất lâu, vẫn được dùng để biểu thị một thực tại xã hội cao, dành cho giới khoa bảng trí thức, giới nghệ sĩ chính chuyên, giới quan chức quí tộc.

Ý nghiã này của chữ văn hoá đã được Cicéron (106-45 trước tây lịch) dùng để chỉ những hoạt động ‘triết học’ đào tạo và giáo dục tâm hồn con người. Từ thời Trung cổ, nhều tác gia, như Erasme, Thomas More, Francis Bacon, Fénélon, J.J. Rousseau, Voltaire,. .dùng chữ văn hoá để ám chỉ những hoạt động tri thức và văn học[[2]].

Tóm lại, chữ văn hoá bao gồm những hoạt động và những tác phẩm của những người học cao, tài lớn, tiền nhiều, chức cả. Theo quan niệm này, nói đến văn hóa Hy lạp, người ta nghĩ ngay đến văn hóa Hy lạp thời Platon, Aristote; Nói đến văn hóa La mã, người ta lộn ngay với văn hoá La mã thời Auguste; Nói đến văn hóa Anh quốc người ta nghĩ ngay đến văn hóa thời nữ hoàng Elizabeth, nói đến văn hóa Pháp, người ta nghĩ ngay đến văn hóa Pháp thế kỷ Ánh Sáng XVIII. Giản tiện hơn, trên phương diện địa lý, văn hóa Anh thường được đồng hóa với văn hóa Luân đôn, văn hóa Pháp với văn hóa Paris, văn hóa Việt Nam với sinh hoạt ở Hà Nội.

Cách hiểu này về chữ ‘văn hóa’ quá hạn hẹp. Nó chỉ bao gồm có văn học nghệ thuật, với những tác giả nổi tiếng, với những nghệ sĩ tài cao. Nó lẫn một phần với toàn thể. Nó lẫn Paris với Pháp. Nó lẫn Hà Nội với Việt Nam.

Ba khoa học mới, dần dà xuất hiện : nhân loại học (Anthropologie), nhân chủng học (Ethnologie) và xã hội học (Sociologie) đã dọi ánh sáng vào những khía cạnh mới của ‘văn hóa’.

Giá trị nhận thức của những sự kiện bình nhật, bình dân, thông thường, tự nhiên, vô nghĩa... đã được tỏ rõ. Bây giờ người ta ý thức rằng cách ăn uống, ngủ nghỉ của người dân quê Pháp ở thế kỷ XVII cũng dậy cho chúng ta hiểu về văn hóa Pháp không kém gì cuốn ‘Phương pháp luận’ của Descartes..

Một quan niệm mới dần dà đã được thành hình. Ngay từ thế kỷ XVII, triết gia đức Samuel von Pufendorf (1632-1694) đã dùng chữ văn hoá để biểu thị tất cả những gì không phải là tự nhiên, tức là tất cả những gì mà con người làm ra hay học được trong xã hội, tóm lại văn hoá là nhân tạo.

Vào cuối thế kỷ XIX, nhiều nhà nghiên cứu danh tiếng đã góp công vào việc nới rộng ý nghĩa của chữ ‘văn hóa’ này : E.B. TYLOR, E. DURKHEIM, K. MARX, C. LEVI-STRAUSS, M. MAUSS, B. MALINOWSKI, M. WEBER, P. BOURDIEU, J.C. PASSERON,...

Một nghĩa thứ hai của chữ ‘văn hóa’ đã được thành hình, khai triển, nghiên cứu và chấp nhận. Nó rộng hơn nghĩa thứ nhất. Nó bao gồm tất cả những khía cạnh ‘văn’ vẻ đã góp phần giáo ‘hóa’ con người, từ cách ăn uống, may mặc, cư trú, hành nghề, ngủ nghỉ, giao thiệp, tín ngưỡng, suy tư, ăn nói, viết lách, cười tươi, khóc thảm. Văn hóa là toàn thể những phong thái, gặp gỡ, hội họp, xã hội, liên đới... Nó bao gồm tất cả những xử sự, kiến thức, biểu lộ của con người, bình dân cũng như bác học, từ báo chí, sách vở, đến thảo luận, xuất bản, thư liệu, kiến trúc, nhạc kịch, hát ca... Tất cả những gì mà con người, dưới khía cạnh là một sinh vật xã hội, biểu lộ và sản xuất ra, cũng như tất cả những gì mà nó học được từ các thế hệ trước, cũng như những gì mà nó truyền lại cho các thế hệ sau đều là văn hóa cả. Chữ ‘văn hóa’, như vậy, hàm chứa tất cả những hành động và nghiên cứu, không chỉ giới hạn vào văn học và văn nghệ, mà còn nới rộng cả vào những lãnh vực giáo dục, xã hội, tôn giáo... nữa.

Ý nghiã này của chữ văn hoá thực ra đã được văn sĩ Đức J. G. Herder (1744-1803) sáng tạo và xử dụng ngay từ thế kỷ Ánh Sáng để chỉ ’Một hình thức sinh sống của một dân tộc, một quốc gia, một tập thể’. Nhưng người đàu tiên đã đưa ra một định nghiã đầy đủ cho chữ văn hoá là nhà nhân chủng học người Anh, E.B. TYLOR (1832-1917) khi cho in tác phẩm ’Văn hoá sơ khai’ vào năm 1871. Theo Tylor thì văn hoá là ‘Cái tổ hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luật lệ, phong tục và tất cả những hình thức, tập quán mà con người có được trong một xã hội’[[3]].

22. Trong chiều hướng ý nghĩa của chữ ‘văn hoá ‘ dịch từ chữ ‘culture‘[[4]], Đào Duy Anh, người Việt Nam đầu tiên tìm hiểu về văn hoá Việt Nam, đã ấn hành tập sách ‘Việt Nam Văn hoá sử cương’[[5]] vào năm 1938.

Trả lời câu hỏi ‘Văn hoá là gì ?’, Đào Duy Anh viết : ‘Người ta thường cho rằng văn hoá là chỉ những học thuật tư tưởng của loài người, nhân thế mà xem văn hoá vốn có tính chất cao thượng đặc biệt. Thực ra không phải như vậy. Học thuật tư tưởng cố nhiên là ở trong phạm vi của văn hoá nhưng phàm sự sinh hoạt về kinh tế, về chính trị, về xã hội cùng hết thảy các phong tục tập quán tầm thường lại không phải là ở trong phạm vi văn hoá hay sao ? Hai tiếng văn hoá chẳng qua là chỉ chung tất cả các phương diện sinh hoạt của loài người cho nên ta có thể nói rằng : Văn hoá là sinh hoạt’[[6]].

Ý tưởng này của Đào Duy Anh về văn hoá đã được dựa theo ý tưởng của Félix SARTIAUX trình bày trong cuốn ‘La Civilisation’. Trong lời ‘Tựa‘ Đào Duy Anh đã xác định rõ rệt điều ấy khi ông viết : Quyển sách bỉ nhân soạn đây chỉ cốt hiến một mớ tài liệu cho những người quan tâm về điều thứ nhất, là muốn ôn lại cái vốn văn hoá của nước nhà, chứ không có hy vọng gì hơn nữa.

Theo giới thuyết của Félix Sartiaux thì ‘Văn hoá về phương diện động, là cuộc phát triển tiến bộ mà không ngừng của những tác dụng xã hội về kỹ thuật, kinh tế, tư tưởng, nghệ thuãt, xã hội tổ chức, những tác dụng ấy tuy liên lạc mà vẫn riêng nhau. Về phương diện tĩnh thì văn hoá là trạng thái tiến bộ của những tác dụng ấy ở một thời gian nhất định, và tất cả các tính chất mà những tác dụng ấy bày ra ở các xã hội loài ngườĩ ‘.

Bỉ nhân biên sách này, cũng dựa theo giới thuyết của Félix Sartiaux mà chia đại khái ra ba bộ phận như sau này : 1- Kinh tế sinh hoạt, 2- Xã hội sinh hoạt, 3- Trí thức sinh hoạt.

Đối với mỗi vấn đề bao hàm trong ba bộ phận ấy, bỉ nhân gắng biên chép rõ ràng con đường diên cách xưa nay cho đến trạng thái hiện tại, thản hoặc có chỗ sơ lậu là bởi tài liệu còn thiếu, chưa có thể tìm ra’[[7]]

Qua những lời biện bạch trên, cũng như F. Sartiaux, Đào Duy Anh không phân biệt cách biệt giữa hai khái niệm ‘văn hoá ‘ và ‘văn minh’. Tác phẩm mà Đào duy Anh dựa vào không dùng chữ ‘culture’ (văn hoá), nhưng dùng chữ ‘civilisation’ (văn minh). Và nét độc đáo khác nữa của tư tưởng về văn hoá của Đào Duy Anh là văn hoá chỉ là ‘Một mớ tài liệu cho những người quan tâm về điều thứ nhất, là muốn ôn lại cái vốn văn hoá của nước nhà ‘.

23. Trong chiều hướng mở rộng ra với bên ngoài và qua một phong trào bột phát, văn hoá đã là một đề tài được nghiên cứu rộng lờn từ ba chục năm nay, từ 1975. Việt kiều ở nước ngoài, trực tiếp sống trong môi trường văn hoá Âu Mỹ, có dịp và có tự do, cảm nhận nhu cầu về nguồn đã lập ra nhiều mạng tin học về văn hoá[[8]]. Người việt trong nườc, được ổn định về kinh tế và chính trị, được đi du học hoặc tu nghiệp ở nước ngoài, được giao lưu nhiều hơn với bên ngoài nhờ các mạng lưới điện tử, đã rõ rệt ý thức tầm quan trọng của văn hoá vượt trên giáo điều đảng phái, đã đề ra những chương trình học tập và nghiên cứu về văn hoá và đã dựng được những tác phẩm đáng chú ý, như ‘Cơ sở văn hoá Việt Nam’[[9]] của Trần Ngọc Thêm in từ năm 1991, ‘Văn hoá gia đình Việt Nam’[[10]] của Vũ Ngọc Khánh in năm 1998, ‘Hành trình văn hoá Việt Nam’[[11]] của Đặng Đức Siêu in năm 2002. Hai trong ba tác giả vẫn còn theo chiều hướng quá khứ và lẫn lộn văn hoá văn minh, kiểu Đào Duy Anh. Một chiều hướng mới về nghiên cứu văn hoá đã được Trần Ngọc Thêm, cựu sinh viên ngữ văn tại Nga và hiện là giáo sư văn hoá học ở thành phố Hồ Chí Minh, đưa ra. Đó là tiếp cận cấu trúc và hệ thống, theo đó văn hoá được nâng lên hàng khoa học và là đề tài nghiên cứu của khoa học văn hoá (Culturologie, The science of culture[[12]]). Và theo đó, ‘Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích kũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội’[[13]]. Dẫu rằng quan niêm ‘khoa học văn hoá ‘ là quan niêm về văn hoá mà các nước cộng sản cũ ở Đông Âu đẩy mạnh để lưu nhiệm đạo quân giáo viên triết học Mác Xít Lê Nin thời cộng sản, để bổ xung cho đội ngũ cán bộ quản lý văn hoá, nhưng tiếp cận cấu trúc và hệ thống này về văn hoá cũng là cập nhật hơn cả. Đây cũng là một dữ kiện chứng tỏ có giao lưu văn hoá giữa Việt Nam và thế giới bên ngoài, trong đó vai trò của ba triệu việt kiều hải ngọai thực là không thể chối cãi được.

Qua những ý niêm và ý nghĩa khác nhau về văn hoá vừa trình bày trên đây, ta có thể bảo rằng : Văn hoá là một khái niêm phức tạp. Một đàng văn hoá vẫn gần kề với nghệ thuật hơn là khoa học và kỹ thuật. Đàng khác, với những khái niệm như ‘văn hoá khoa học’, ‘văn hoá kỹ thuật’, văn hoá như đã hoà trộn vào khoa học và kỹ thuật. Thêm vào đó, vẫn lưu luyến văn học, văn vật và văn nghệ, văn hoá càng ngày càng đi vào đời sống bình dân thường ngày. Sau nữa, chưa hoàn toàn dứt khoát thoát khỏi suy lý triết học, văn hoá rõ rệt đã là đối tượng nghiên cứu có tính chất khoa học[[14]] và phương pháp, có tiếp cận đa phương lịch sử, môi trường, kinh tế, chính trị, nhân chủng, xã hội, tâm lý,... Và sau cùng văn hoá và văn minh vẫn là một cặp liên kết quan trọng, vì rằng : ‘Một sinh vật được tồn sinh theo những yếu tố di truyền mà nó đã lãnh nhận từ dòng giống, và được phát triển theo những yếu tố môi trường nơi nó cư ngụ. Nơi con người, cái biểu lộ tổng hợp xã hội của hai yếu tố di truyền và môi trường đó gọi là văn hóa. Cái biểu lộ tổng hợp xã hội của những thành quả và sáng chế dụng cụ của hai yếu tố đó gọi là văn minh. Văn hóa được biểu lộ nhiều ở tính tình, cách sống và sinh hoạt của một xã hội. Văn minh được xác định bởi những dụng cụ, di vật, công trình mà xã hội ấy sáng chế, sản xuất và xây dựng nên.’[[15]]

Từ những nhận định trên, định nghĩa sau đây về văn hoá sẽ được xử dụng để dẫn nhập vào văn hoá gia đình Việt Nam : ‘Văn hoá là một hệ thống tổ hợp biểu lộ tác phong, bao gồm thiết kế nhận thức (cô đọng trong tín ngưỡng, nghệ thuật, luật lệ, khoa học..), hành động tổ chức (qui định trong chính trị, giáo dục, văn học, phong tục, tập quán) và tất cả những cải tiến ứng xử (biểu lộ qua những hình thức sinh sống) của tập thể con người sống thành xã hội. Cái tổ hợp này biến chuyển theo thời gian và môi trường mà một trong những tính chất độc đáo của nó là có hệ thống hữu cơ‘.

GS Trần Văn Cảnh

(Xin xem tiếp bài 3, 4, 5, 6, 7, 8 và 9)

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Trần Văn Cảnh; Cây văn hoá Việt Nam trồng tại Giáo xứ Paris’ trong ‘Văn hoá và Đức tin’ Paris : Giáo xứ Việt Nam Paris; 2004, tr. 510-511

[2] -Grand Larousse universel avec actualia, Paris : Larousse; 1987, tr 2839

-FERREOL Gilles et JUCQUOIS Guy; Dictionnaire de l’altérité et des relations interculturelles; Paris : Armand Colin; tr. 81 và tiếp theo

[3] JOURNET Nicolas. La culture de l’universel au particulier; Auxerre : Sciences humaines; 2002, tr. 11

[4] Thực ra tác phẩm mà Đào duy Anh dựa vào không dùng chữ culture (văn hoá), nhưng dùng chữ civilisation (văn minh). Đó là cuốn ‘La civilisation’ của F. Sartiaux.

[5] Đào duy Anh : Việt Nam văn hoá sử cương (1938)

[6] Đào duy Anh : sđd, tr. 13

[7] Đào duy Anh; sđd, tr. VII-VIII

[8] Đặc biệt là Mạng lưới Dũng Lạc www.dunglac.net

[9] Trần Ngọc Thêm : Cơ sở văn hoá Việt Nam; Thành phố Hồ chí Minh, Nhà xuất bản Giáo dục : tái bän lần thứ hai, 1999, 336 trang

[10] Vũ Ngọc Khánh : Văn hoá gia đình Việt Nam; Hà nội, Nhà xuất bản Văn hoá dân tộc, 1998, 304 trang

[11] Đặng Đức Siêu : Hành trình văn hoá Việt Nam; Hà nội, Nhà xuất bản Lao Động, 2002, 492 trang

[12] L. White : The science of Culture; New York, 1949

[13] Trần Ngọc Thêm, sđd, tr. 10

[14] Hiện nay một vài Đại học ở Pháp đã mở khoá trình Cao học chuyên biệt (5 năm đại học) về khoa học văn hoá.

[15] Trần Văn Cảnh, sđd, tr. 634

 

Bài 3 : Tính chất biến chuyển và hữu cơ của văn hoá gia đình Việt Nam

Trong định nghĩa mà ta vừa nêu ra trên đây, một bản chất nội dung rõ rệt về văn hoá đã được đưa ra. Nội dung này ‘là một hệ thống tổ hợp biểu lộ tác phong, bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luật lệ, giáo dục, văn học, phong tục, tập quán và tất cả những hình thức sinh sống của tập thể con người sống thành xã hội’. Cũng trong định nghĩa này, hai tính chất căn bản của văn hoá đã được xác định, ‘tính chất biến chuyển theo thời gian và môi trường’ và ‘tính chất hệ thống hữu cơ‘.

31. Áp dụng vào lãnh vực gia đình, trong tính chất thứ nhất, tức là ‘tính chất biến chuển theo thời gian và môi trường’, văn hoá gia đình Việt Nam có chiều hướng quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong chiều hướng quá khứ, văn hoá gia đình hay được trình bày trong những truyền thống. Trong hiện tại, nó được diễn giải qua những xung đột đang xẩy ra. Có những xung đột đã dịu xuống vì chiều thắng đã nghiêng hẳn về một phiá, như sự tách biệt dần dà của tiểu gia đình ra khỏi đại gia đình, nam nữ bình đẳng,.. . Có những xung đột mà mức độ xung khắc đang còn mạnh, như hôn nhân dị chủng, dị giáo, ngừa thai, phá thai, ly dị, ly thân. Và qua những xung đột đang diễn biến trong hiện tại, có lẽ những dự phóng tương lai đã và đang được manh nha. Câu hỏi được đặt ra là ‘Đâu là những biến chuyển, những đặc trưng mới của văn hoá gia đình Việt Nam trong tương lai ?’ Có lẽ những khảo cứu dân số, luật học, kinh tế, nhân chủng, lịch sử, tâm lý, chính trị, xã hội,..sẽ soi sáng và giúp tìm ra câu trả lời. Đó là vấn đề của tương lai, ta chưa nắm được. Điều mà ta nắm được là văn hoá và văn hoá gia đình biến đổi theo một chu kỳ ba động tác : bảo tồn cái đã thu thập trong quá khứ, đồng hoá có chọn lựa cái hiện tại và sáng tạo cái tương lai. Ta có thể diễn tả tính chất biến hoá theo thời gian của hệ thống văn hoá qua biểu đồ sau :

Hệ thống văn hóa biến hóa theo thời gian và môi trường

32. Còn tính chất thứ hai, tức là ‘tính chất hệ thống hữu cơ‘, thì văn hoá gia đình Việt Nam, cũng như văn hoá nói chung, là một tổ hợp gồm nhiều bộ phận liên lạc mật thiết và tùy thuộc lẫn lộn vào nhau, trong đó ba bộ phận chức năng chính là thiết kế nhận thức, hành động tổ chức và cải tiến ứng xử. Cái tổ hợp này không phải là một trạng thái tĩnh, nhưng là một hệ thống hữu cơ sinh động, có sinh, có tử, có phát triển, có suy tàn. Sự sinh động này tùy thuộc rất nhiều vào môi trường và lịch sử tiến hoá của văn hoá. Xí nghiệp có lẽ là một hình ảnh diễn tả đày đủ tính cách hệ thống hữu cơ này của văn hoá. Do một nhận thức, xí nghiệp đã được thiết kế để được tạo dựng. Các nhân viên, từ lãnh đạo đến thừa hành, đều đóng góp hành động, tạo thành ra những cơ quan, những nghiệp vụ của xí nghiệp và tổ chức của xí nghiệp. Và tùy theo biến chuyển của thị trường, xí nghiệp phải sáng tạo để cải tiến cách ứng xử. Tìm ra cách ứng xử và cải tiến cách ứng xử là giống như tạo ra một xí nghiệp mới vậy. Và cứ thế chu kỳ thiết kế, hành động, cải tiến, chu kỳ nhận thức, tổ chức, ứng xử xoay vần, trong đó các bộ phận xí nghiệp cấu kết vào nhau để phát triển, lớn lên, hay lụi bại, đóng cửa. Ta có thể mượn biểu đồ các tiến trình tổng quát của xí nghiệp để họa ra cái hệ thống hữu cơ của văn hoá như sau :

Hệ thống hữu cơ văn hóa

Kết hợp hai tính chất biến hoá theo thời gian và môi trường và hệ thống hữu cơ của văn hoá, sau đây ta sẽ lần lượt xem xét nội dung văn hoá gia đình Việt Nam qua những điểm sau đây :

• Những nhận thức quá khứ về gia đình còn được bảo tồn

• Những nhận thức hiên tại về gia đình đang xung đột

• Những tổ chức quá khứ về gia đình còn được bảo tồn

• Những tổ chức mới đang xâm nhập và gây xung đột

• Những ứng xử đang được thiết kế về gia đình

• Những nét chính yếu của văn hoá gia đình Việt Nam


Bài 4 : Những nhận thức quá khứ về gia đình còn được bảo tồn.

41. Nhận thức gồm những dữ kiện đã thâu nhận, để biến thành tin tức và tạo thành tri thức hoặc hệ thống tư tưởng. Trong lịch sử văn hoá tổng quát của Việt Nam[[1]], năm trào lưu tư tưởng đã được thiết kế, tiếp cận, giao lưu và hội nhập vào văn hoá và văn hoá gia đình Việt Nam. Đó là hệ tư tưởng Âu Lạc, Hệ tư tưởng Ấn Phật, hệ tư tưởng Lão giáo, hệ tư tưởng Khổng giáo và hệ tư tưởng Âu Mỹ Thiên Chúa giáo.

Hệ tư tưởng Âu Lạc mang lại ba tư tưởng chủ yếu vun tưới tác phong tập thể và cá nhân của người Việt Nam, mạch sống của văn hóa Việt Nam. Đó là mạch huynh đệ, tương thân tương trợ, khiến tất cả mọi người Việt Nam đều nhìn biết nhau là đồng hương, đồng bào. Mạch ‘Đức giả lạc sơn’ : người đức độ thì ưa thích (và vững chắc như) núi, noi theo tính chung thủy, đức độ của mẹ chung là Âu Cơ, dòng dõi thần tiên, đã dẫn 50 con lên núi, khiến sự tiếp đãi, giao thiệp luôn được trên kính dưới nhường. Mạch ‘Trí giả lạc thủy’ : người mưu lược thì ưa thích (và biến báo như) nước, thừa hưởng được tính thông minh, biến báo của cha chung là Lạc Long Quân, dòng dõi rồng, đã đưa 50 con xuống biển Nam Hải, khiến sự tiếp xúc được hòa thuận với từng người và hòa hợp với môi trường chung quanh.

Hệ tư tưởng Ấn Phật với cái nhìn hư vô về thế giới; với tứ diệu đế : khổ, dục, diệt, đạo, đã đưa cho người việt nam cách cư xử siêu thoát với thế tục, xả kỷ với mình, để từ bi với chúng sinh.

Hệ tư tưởng Lão Trang trình bầy cái gốc Đạo là nguyên ủy của sự tạo hóa. Vạn vật đều bởi Đạo mà sinh ra. Văy, sửa mình và trị nước cần phải noi theo Đạo, phải điềm tĩnh, phải vô vi, phải tự nhiên, không dùng trí lực. Tính hiếu hòa, tính an nhiên của người Việt Nam phải chăng bắt nguồn từ Đạo giáo ? Ngoài cái học thuyết cao siêu về Đạo, về vô vi ấy nơi những bậc hiền triết, Đạo giáo còn được phổ biến nơi kẻ bình dân với những cái dị đoan mê tín, những thuật tướng số, phù thủy, đi tìm sự tu luyện để được cái trường sinh bất tử.

Còn như hệ tư tưởng Khổng Mạnh, thì cả nền luân lý xã hội của ta đều lấy sức từ đấy và qua đấy. Trong cách sống của người Việt Nam, tam cương : quân thần, phụ tử, phu thê vẫn được tôn kính; ngũ thường : nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, vẫn được dùng làm nguyên tắc cư xử. Chữ tam tòng không còn hợp thời lắm, nhưng chữ tứ đức : công, dung, ngôn, hạnh, vẫn được nhiều phụ nữ vun trồng. Ba cái cương lãnh : minh đức, tân dân, chỉ chí thiện, vẫn luôn làm người Việt Nam lưu ý và tuân giữ. Còn như bát điền mục : cách vật, trí tri, thành ý, chánh tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, thì ai nấy vẫn cố gắng áp dụng trong các sinh hoạt và hoàn cảnh cá biệt của mình. Nhiều người Việt Nam sống ở ngoại quốc nhận định rằng luân lý Khổng Mạnh vẫn rất rõ rệt và rất mạnh mẽ trong cách sống và suy nghĩ của mình.

Và sau cùng là hệ tư tưởng Âu Mỹ Thiên Chúa giáo. Hệ tư tưởng này dẫn vào văn hoá Việt nam ba chất sống mới. Chất sống nhân bản với tiêu chuẩn rằng con người và bản tính của con người có một giá trị tuyệt đối. Tất cả phải do và vì con người. Chất sống này thổi vào ba luồng gió mới là tự do, bình đẳng và công lý. Ba luồng gió này đã một thời xáo trộn xã hội cương thường, cấp bậc và quan liêu xưa của Việt Nam. Chất sống thuần lý với nguyên lý rằng ‘chỉ có ánh sáng tự nhiên của lý trí mới có khả năng đưa con người tiến bộ về hiểu biết, về khôn ngoan’, Lý trí, do đó, trở thành một đức tin mới. Thực nghiệm và canh tân là phương pháp và mục tiêu quan trọng. Khế ước xã hội, luật pháp là những phương tiện tổ chức của một xã hội tân tiến. Khoa học, kỹ thuật, kiến thức bách khoa là những khả năng mà ai cũng phải trau dồi. Người Việt Nam ngày nay được nuôi dưỡng nhiều bằng hai chất sống nhân bản và thuần lý này. Chất sống Thượng Đế với niềm tin có một Thượng Đế duy nhất, tạo dựng đất trời vạn vật, đã giúp cho luân lý Tam giáo, đặc biệt là Khổng giáo có một cơ sở siêu hình học vững chắc. Thượng Đế ấy là Cha nhân từ và toàn năng đã dựng nên trời đất muôn loài, trong đó có con người. Lạm dụng tự do, con người đã chống lại Thượng Đế và đã đi vào đường lầm lạc tội lỗi. Để cứu chuộc nhân loại, Thượng đế ấy đã giáng sinh nhập thể, đã chịu nạn khổ hình, chết trên thập giá, và đã phục sinh, rồi lên trời. Ngài sẽ trở lại vào ngày tận thế để phán xét kẻ dữ người lành. Thượng Đế ấy, từ muôn đời và cho đến muôn đời, vẫn sống với nhân loại bằng sự hướng dẫn soi sáng của Thánh linh. Qua sự giáng sinh nhập thể, Thiên Chúa đã lập Giáo Hội, một Giáo Hội duy nhất, thánh thiện, vững bền. Qua Ngôi Hai nhập thể, ngôi Ba Thánh Linh và Giáo Hội, Thiên Chúa đã mạc khải cho con người biết rằng nó được tạo thành với một thân xác có thể hư nát và một linh hồn bất tử. Thân xác này sẽ sống lại. Con người tội lỗi sẽ được tha thứ, nếu nó biết ăn năn hối cải.

42. Trong lãnh vực văn hoá gia đình, vai trò và ảnh hưởng của năm hệ tư tưởng này không đồng đều. Hệ tư tưởng Âu Lạc dùng hình ảnh gia đình trong ý niệm tạo lập và tổ chức xã hội, có nhiều nhân tính. Rõ rệt nó là hệ tư tưởng gốc trong văn hoá gia đình Việt Nam. Đây vừa là một xác tín, vừa là một dữ kiên lịch sử xã hội. Từ yếu tố di truyền nguyên thủy Âu Lạc, một cách cư xử căn bản đã dần dần thành hình, cô đọng qua những tiếp cận, phản ứng và kinh nhiệm sống với môi trường địa lý thiên nhiên. Cách cư xử này đã được xây dựng trên ba đức tính : trí, đức và dũng, mà ta có thể gọi là trí việt, đức việt, và dũng việt. Đó là ba chân kiềng của văn hoá nguyên thũy gia đình Âu Lạc. Từ ba chân kiềng này, phát sinh một nền văn hiến Bách Việt quay quanh ba trụ chính : việt tính, việt học và việt lý[[2]]. Ba chân kiềng trí việt, đức việt và dũng việt, cùng với ba trụ việt tính, việt học và việt lý là những yếu tố căn bản của văn hoá nguyên thủy Việt Nam, văn hoá Âu Lạc Bách Việt. Nền văn hoá này nền tảng đặt trong gia đình. Âu lạc là tên của một cặp hôn nhân thủy tổ của dòng giống Việt Nam. Gia đình bởi vậy giữ một vai trò quan trọng trong tiềm thức suy lý, trong sinh hoạt tổ chức và trong sáng tạo ứng xử của mỗi cá nhânngười Việt và của xã hội Việt Nam. Tinh thần gia đình này được biểu lộ một cách rõ rệt qua ngôn ngữ. Ngôn ngữ Việt Nam là một ngôn ngữ gia đình. Những thứ bậc, vị trí gia đình, từ cố cụ, ông bà, bác chú cô dì, anh chị em, con cháu,...đều đã được xử dụng để gọi thưa, xưng hỏi trong ngôn ngữ thông thường hàng ngày với tất cả mọi người, thân quen hay xa lạ.

Nền văn hoá gia đình nguyên thủy này đã dần dà trong dòng lịch sử mở ra với môi trường xã hội thế giới. Đầu tiên là những tiếp xúc với văn hoá Ấn Độ và Trung Hoa, qua đó, ba hệ tư tưởng mới đã xâm nhập vào Việt Nam đó là Ấn Phãt, đạo Lão và đạo Khổng. Chắc hẳn lúc đàu đã có những va chạm, xung khắc. Nhưng sau gần 2000 năm chung sống, ba hệ tư tửng này đã góp phần vào việc tạo hình cho văn hoá Việt Nam, trên nền tảng văn hoá nguyên thủy Âu Lạc Bách Việt. Đến nỗi ngày nay đã trở thành những yếu tố cơ cấu của văn hoá Việt Nam. Trong mỗi cá nhân người việt và trong xã hội Việt Nam, đâu dó, đều có ít nhiều ‘phật tính’, ‘lão tính’ và ‘khổng tính’. Trong các hệ tư tưởng, có lẽ hệ tư tưởng Khổng Mạnh là hệ tư tưởng bén rễ sâu nhất trong nhận thức gia đình Việt Nam. Có thể bảo rằng trong mỗi con người Việt Nam đều có một lượng ‘khổng tính’ quan trọng. Hệ tư tưởng Khổng giáo đẵ chiếm một chỗ đứng hầu như độc tôn trong văn hoá gia đình Việt Nam. Nó đã tạo ra cả một tổ chức cho xã hội, trên căn bản của những liên lạc gia đình với những yếu tố chính yếu như sau :

- Gia đình căn bản là đại gia đình :

- Mỗi phần tử có một chỗ đứng nhất định, có một cư xử mẫu cho những hoàn cảnh chính yếu, mà tam cương ngũ thường là những nguyên tắc căn bản;

- Hai chức vụ uy quyền quan trọng là gia trưởng và tộc trưởng;

- Những lễ nghi chính yếu đã được định thức cho những cuộc hội họp gặp gỡ chính yếu về cưới hỏi, tang chế, cúng giỗ, hội đồng gia đình, hội đồng gia tộc;

- Những văn bản quan trọng đã được thiết kế, biên soạn và bảo trì, từ gia phả, gia lễ, gia phong, đến pháp luật gia đình, phong tục gia đình, luận lý gia đình, văn học gia đình,..

Hệ tư tưởng Khổng Mạnh đã biết đưa ra những giá trị vĩnh hằng, tựa vào một quan niệm xã hội có phẩm trật, có luân thường để di tìm hạnh phúc vừa có tầm tâm linh vừa có tầm vật chất, trong hoà thuận, yên vui, thịnh vượng, ấm no. Rõ rệt những nhận thức, những quan niệm, những nguyên tắc của Khổng Mạnh vẫn còn ảnh hưởng mạnh và được bảo tồn kỹ trong văn hoá gia đình Việt Nam. Giáo sư Vũ Ngọc Khánh, và đa số cac nhà nghiên cứu cũng sễ đồng ý với ông để xác định như vậy. Ông viết : ‘Có một nét rất đặc biệt của Nho Giáo, là nó có thể ngự trị trong văn hoá gia đình Việt Nam, gợi ra được cảm giác là nó đồng hoá được tất cả những khuynh hướng triết học, tôn giáo khác. Nho, Phật, Lão có những cuộc đấu tranh tư tưởng, rồi cùng với Thiên Chúa Giáo có những kỳ thị, không cảm thông nào đó, là ở những lãnh vực khác chứ không phải ở trong gia đình. Văn hoá gia đình thu nhận tất cả và đều qui vào những quan niệm gia giáo của đạo Nho. Ở những trường hợp, những qui tắc tập tục có thể khác nhau và gây mâu thuẫn, nặng nề nhất là những ngày mới tiếp xúc, song dần dần vấn đề cũng được an bài - (đến nay thì ổn thỏa). Còn ở phần cơ bản, những vấn đề như đạo hiếu thảo, phép tề gia, thì các gia đình dù theo tôn giáo nào cũng đều xử lý như nhau[[3]]’.

CHÚ THÍCH

[1] Trần Văn Cảnh, sđd, tr. 511-517

[2] Xin xem bài 8 dưới đây về ‘Những ứng xử đang được thiết kế về gia đình’

[3] Vũ Ngọc Khánh; sđd, tr. 89

GS.Trần Văn Cảnh

 [BANTIN]