1.    Schopen 1997:1-14: Bones, Stones, and Buddhist Monks: Collected Papers on the Archaeology, Epigrapy, and Texts of Monastic Buddhism in India. Honolulu: University of Hawaii Press.

2.    Goto Daiyo (Hậu Ðằng Ðại Dụng 1958:283-88): Kanzeon Bosatsu no kenkyu. (The Study of Kuan Shih Yin Bodhisattva.) Tokyo.

3.    Xem thêm cùng tác giả Vu Quân Phương: The Renewal of Buddhism in China: Chu-hung and the late Ming Synthesis. Newyork: Columbia University Press. 1981. and “Buddhism in the Ming” In Cambridge History of China edited by Frederick Mote and Denis Twitchett, 893-952. Cambridge: Cambridge University Press. 1998.

4.    Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (1924-1935) (T 15:451c). Hiệu đính bởi Takakusu Junjiro và WatanabeKaigyoku. 100 vols. Tokyo:Taisho issaikyo kankokai.

5.   Eric Zurcher đã xem bộ kinh này như là một phần trong nhóm nhỏ của những kinh điển Trung quốc nguyên thủy tiêu biểu cho “khuynh hướng đại chúng hóa” mà “những đặc tính chung là bao gồm một số lượng đáng kể những trộn lẫn cổ điển, những thuật ngữ mang phong các riêng, và trên tất cả, thực tế cho thấy là những dịch giả này đã cố gắng hết sức để phiên dịch mọi thứ sang Hán văn kể cả những danh từ riêng.”  Zurcher tin rằng đặc tính sau cùng này cho thấy “cái ý hướng muốn phục vụ giới thưởng ngoạn thuộc một bầu khí văn hoá đại chúng chứ không thuộc giới chuyên môn”. (1991:290).

6.    Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T12:15b).

7.    Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T 14:519b).

8.    Xem Fujita Kotatsu. 1970. Ghensi Jodo-shiso no kenkyu (A Study of Early Pure Land Bud dhism. Tokyo:Iwanami Shoten. (Fujita 1970:13-115).

9.   Do tiếng tăm của ngài Chi Ca Lâu Sấm, những gán ghép sai lạc cho ngài là dịch giả của bộ kinh này trở thành một vấn nạn nhức nhối. Cuốn danh mục cổ xưa và có thẩm quyền nhất, Xuất Tam Tạng Ký Tập, kết tập bởi ngài Tăng Hữu (515) đã không liệt kê dịch giả của bộ kinh này là Chi Ca Lâu Sấm. Một số học giả cho rằng bộ kinh này thực ra là do ngài Ðàm Ma La Sát (265-313) dịch, còn bản dịch của ngài Chi Ca Lâu Sấm thì đã bị thất lạc. Nếu đúng như thế thì bộ kinh Ðại A Di Ðà (Ðại Kinh) do cư sĩ Vũ Chí Khiêm dịch (220-252) có thể được xem như là bản dịch sớm nhất còn tồn tại của kinh điển Trung quốc. Bukkyo daijiten 5:4851b.

10.  Những nhà học giả đương đại đồng thời cũng đặt vấn đề về sự gán ghép này: “Bây giờ có vẻ như cái được gọi là bản dịch của ngài Khương Tăng Ngãi là cả một công trình tập thể của bộ phận phiên dịch do danh tăng dịch giả đời Ðường (sic), Phật Ðà Bạt Ðà La (359-429 C.E.), chủ trì”. (Gómez 1996:126)

11.  Xem Howard, Angela: “Buddhist Cave Sculpture of the Northern Qi Dynasty: Shaping a New Style, Formulating New Iconographies.” Archive of Asian  Art 49:7-25. (Howard 1996a:16-17, Howard et al. forthcoming; Yuan 1991).

12.  Một trong những bộ kinh này là Quang Thế Âm Ðại Thế Chí shou chueh king do ngài Ðàm Ma La Sát dịch vào khoảng năm 265, và một bộ khác là Kuan Shih Yin shou chi ching Quán Thế Âm do ngài Nieh Tao chen dịch vào khoảng năm 300. Mặc dù chúng đã bị thất lạc, nhưng những tựa đề vẫn còn được lưu lại trong bộ Xuất Tam Tạng Ký Tập của ngài Tăng Hữu (515).

13.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T12:356a-357a)

14.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T3:185-86).

15.  Xem Tay, C. N. 1976 “Kuan Yin: The Cult of Half Asia,” History of Religion  16 (2):147:77, Reissued separately, 1987, as book with the same title in English and Chinese. Taipei :Wisdom Torch. (Tay 1976:17).

16.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T9:129a).

17.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T 8:1b).

18.  Honda Yoshihide (Honda 1930: 15-17, 27): « Kannon yakugo ko » (Investigation on the Translations of the Names of Kuan Yin). Nara 13 (Special Issue on the Study of Kannon).

19.  (HTC 27:350a). Tân Biên Vạn Tự Tục Tạng Kinh. 1977. 150 vols. Reprint of Dainippon Zoku Zokyo (Ðại Nhật Bổn Tục Tạng Kinh). Taipei. Hsin-wen-feng.

20.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T34:624c).

21.  (HTC 42:381a): Tân Biên Vạn Tự Tục Tạng Kinh.

22.  Sueki Fumihito (Mạt Mộc Văn Mỹ Sĩ) 1986a : On the Various Versions of the Visualization Sutra. Toyo Bunka 66. 1986b : Studies on the Visualization Sutra. Toyo Bunka Kenkyusho Kiyo 101.

23.  Hayashima Kyosei 1964: “On the Meditation on Purity and Karma Taught in the Pure Land School”. Also Hirakawa Akira. 1984: “The Creation of the Visualization Sutra  and the Meditation on Purity and Karma”.

24.  Kasugai Shinya (Xuân Nhật Tỉnh Trinh Dã) 1953: “Various Problems Concerning the Visualization Sutra” , and also Fujita Kotatsu 1985: “Lectures on the Visualization Sutra”.

25.  Tsukinowa Kenryu (Nguyệt Luân Hiền Long) 1971: “Critical Studies on the Buddhist Scriptures”. Tokyo. Hyakka-en.

26.  Yamada Meiji (Sơn Ðiền Minh Trị) 1976: “Investigating the Visualization Sutra: Amitayus Buddha and the Amitabha Buddha”. Ryukoku daigaku ronshu 408:76-95; also Pas Julian 1977: “The Kuan Wu liang shou Fo Ching: Its Origin and Literary Criticism.” In Buddhist Thought and Asian Civilization, edited by Leslie Kwamura and Keith Scott, 194-218. Emeryville, California: Dharma Publishing.

27.  Pas Julian 1995:38: “Visions of Sukhavati: Shan-tao’s Commentary on the Kuan Wu Liang shou Fo Ching”. New York: State of New York University Press.

28.  Takakusu, J. translator, 1969. The Amitayur-dhyana-Sutra. In Buddhist Mahayana Texts. New York: Dover, reprint.

29.   Năm bộ kinh khác là Phật Thuyết Quán Hư Không Tạng Bồ Tát Kinh (T no. 409), Fo shuo kuan Fo san mei hai ching (T no. 643), Fo shuo kuan Mi-lo P’u sa shang sheng To shuai t’ien ching (T no. 452); Phật Thuyết Quán Phổ Hiền Bồ Tát Hình Pháp Kinh (T no.277); và Phật Thuyết Quán Dược Vương Dược Thượng Nhị Bồ Tát Kinh. (T. no 1161) (Pas 1995:42-43).

30.  Mochizuki Shinko (Vọng Nguyệt Tín Hưởng), 1946: “On the History of the Establishment of Buddhist Canon”. Kyoto: Hozokan.

31.  Charles Luk (Lu K’uan Yu), translator. The Surangama Sutra. London: Rider:135.

32.  Charles Luk đã chú giải về ý nghĩa của đoạn kinh văn này như sau: “Bằng cách không tự quán cái tiếng, mà quán cái tâm năng-quán, tức là cái tánh nghe, Bồ Tát đã vượt ra ngoài cả lục căn lẫn lục trần và như thế đã thực chứng được Phật tánh của mình vốn bao gồm cả mọi loại chúng sanh. Triển khai niềm tin thuần túy vào Ngài bằng cách niệm danh hiệu Bồ Tát, hoặc tập trung quán tưởng về Bồ Tát, hành giả đạt đến tình trạng nhất tâm, hoà nhập với bản tánh Bồ đề của Bồ Tát và trở nên đồng nhất với ngài, từ đó giải thoát mọi khổ nạn vốn không hề hiện hữu trong cảnh giới tuyệt đối.” (Lu K’uan Yu [Charles Luk]:1966:139).

33.  Charles Luk (Lu K’uan Yu), translator. The Surangama Sutra. London: Rider:142.

34.  HTC (Tân Biên Vạn Tự Tục Tạng Kinh.) 41:439a.

35.  Ðại Chính Tân Tu Ðại Tạng Kinh (T54:1062a).

36.  Mironov, N. D.: “Buddhist Miscellanea” 241-79. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Brittain and Ireland (April 1927).

37.  Goto Daiyo (Hậu Ðằng Ðại Dụng): “The Study of Kuan Shih Yin Bodhisattva.” Tokyo. 1958:9.

(1) Kinh Đại Bi Tâm Đà Ra Ni. HT Thích Thiền Tâm dịch. Phật Học Viện Quốc Tế xuất bản. Tr. 124-125.

(2) Như trên. Tr.112.

(3) Piyadassi. Phép Hành Thiền,  bản dịch của Cư sĩ Phạm Kim Khánh.

(4) Chun-Fang Yu. Kuan-Yin, The Chinese Transformation of Avalokitesvara. Columbia University Press. 2001. Pp. 286-287.

(5) Như trên. P. 272.

(6) Lê Mạnh Thát. Nghiên Cứu về Thiền Uyển Tập Anh. Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam thực hiện, 1999. Tr. 262-264.

Những chú thích kể từ đây trở đi, được tóm tắt lại từ phần Chú Thích của Thiền Uyển Tập Anh.

(7) Bắc Thành Địa Dư Chí Lục 2 có ghi hai xã mang tên Cổ Miệt huộc tổng Hương Đại, huyện Thanh Hà, trấn Hải Dương, tức nay thuộc huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương. Dưới mỗi tên, người viết còn chua thêm hai thôn, đấy là thôn Tràng Liệt và thôn Khánh Mậu, thì như vậy, Cổ Miệt trước chắc địa phận rộng hơn những xã cũng có tên đây. Nhưng tại tổng Hương Đại cũng như trong toàn huyện Thanh Hà, chúng tôi không thấy ghi một xã thôn nào có tên Đào Gia cả. Điểm chắc chắn là Cổ Miệt phải ở vùng huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương.

(8) Bối thông thường là một phiên âm tiêu chuẩn của chữ Bhanna (Sanskrit) và Bhan~n~a (Pali). Xem Thập luật tụng 37 tờ 269c18-19: Phật ngôn: “Thính nhũ tác thanh bối”. Thông thường cũng là một gọi tắt của chữ Bối nặc, tức là một lối đọc kinh Phật giáo với những nốt nhạc, nên cũng được gọi là thanh bối hay Svarabhanna (Sanskrit) và Sarabhanna (Pali). Nó khác với lối đọc kinh theo lối ca hát với giọng dài của những người theo Vệ Đà có tác dụng làm cho người đọc và người nghe khỏi mệt mỏi và giữ được sự trong sáng và âm điệu của ngôn ngữ. Còn Bối nặc hay Bhannaka có nghĩa người đọc tụng theo nốt nhạc, có thể nói đó là nguời hát lễ nhạc Phật giáo. Vậy nếu Bối Đa giữ chức Bối trong triều đình nhà tiền Lê, thì Bối đây chắc hẵn là chức quan coi về lễ nhạc Phật giáo. Sau này, ta thấy Ma Ha cũng nối nghiệp cha tiếp tục hát bối ở chùa mình, thì cũng đủ rõ bối đây tượng trưng cho lễ nhạc Phật giáo. Cũng cần thêm là, sau chữ bối, Thiền Uyển Tập Anh  còn chú thêm rằng, “Xưa gọi là Đà phan”. Chữ Đà có lẽ là một khắc sai của chữ Xà. Và “Xà phan” quả là một phiên âm khá trung thực chữ Svarabhanna (Sanskrit) và Sarabhanna (Pali) như đã nói ở trên.

(9) Tán Bối theo luật tạng vẫn là một thứ ngoại học –cái học bên ngoài. Xem Thập Tụng Luật 37 tờ 269c6-21.

(10) Tức Đại Bi Thần Chú rút ra từ kinh Thiên Thủ do ngài Già Phạm Đạt Ma dịch và phiên âm.

(11) Tức núi Long Triều, xã Trường Yên hạ, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Đại Nam Nhất Thống Chí, tỉnh Ninh Bình, mục Sơn xuyên nói: “Núi Long Triều ở cách huyện Gia Viễn 10 dặm, một là tên núi Đại Vân, có miếu vua Đinh, vua Lê ở dưới chân núi”.

(12) Hoàng đế Lê Đại Hành nghi là chép sai, có lẽ Lý Thái Tổ mới hợp lý.

(13) Ái Châu tức tỉnh Thanh Hóa ngày nay, đất Sa Đảng thời Lý có thể hiện nay thuộc huyện Cẩm Thủy và Quan Hoá, Tỉnh Thanh Hoá.

(14) Theo Toàn Thư B2 tờ 1363 thì đây là Thái uý Nguyễn Quang Lỵ.

(15) Theo Toàn Thư B1 tờ 27c7-8 thì phủ Thái Bình trong truyện Ma Ha chắc là đất Đằng Châu chứ không phải là Thái Bình ngày nay.

(16) Lê Mạnh Thát. Nghiên Cứu về Thiền Uyển Tập Anh. Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam thực hiện, 1999. Tr. 271-277.

(17) Chùa Thiên Phúc thuộc xã Sài Tây, huyện Yên Sơn, tỉnh Sơn Tây.

(18) Núi Phật Tích thuộc xã Thủy Khê, huyện Yên Sơn (còn gọi là Sài Sơn hay Cổ Sài), tỉnh Sơn Tây.

(19) Làng Yên Lãng thuộc huyện Vĩnh Thuận, tỉnh Sơn Tây tức là làng Láng ở gần phía Tây thủ đô Hà Nội ngày nay. Làng này hiện có chùa thờ Đạo Hạnh, tục gọi là chùa Láng.

(20) Theo Đại Nam Nhất Thống Chí thì nguyên quán của Đạo Hạnh là thôn Đồng Bụt, huyện Yên Sơn, cha là Từ Vinh, mẹ là Tăng Thị Loan.

(21) Diên Thành Hầu là con của vua Lý Thánh Tôn và em của vua Nhân Tôn.

(22) Tức Nguyễn Đại Điên. Truyện Thần Nghi tờ 40a cho là đại biểu một thiền phái thứ 4 của thời Lý.

(23) Theo Bắc Thành Địa Dư Chí Lục: “Sông Tô Lịch ở phía đông của thành Hà Nội phân lưu từ sông Nhị, theo thành từ phía Bắc mà chảy qua phía Tây gặp sông Hà Liễu và sông Nhuệ, hai song cùng chảy đổ vào. Sông này, muà đông và xuân thì khô cạn, mùa thu và hạ thì thuyền đi được…” Quốc sử của Ngô Sĩ Liên cho biết: “Sông này hễ khi có mưa lớn thì nước ứ và chảy ngược.”

(24) An Nam Chí Lược 1 tờ 24 viết: “Sông Tô Lịch chảy qua La Thành. Sông có năm cầu đều rất đẹp.”  Hiên nay 3 cầu có thể nhận ra được là cầu Tây Dương, Yên Quyết, và Nhân Mục (tức là cống Mọc, làng Nhân Chính, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông ngày nay). Cầu Quyết tên nôm là cống Cót, bắc ngang song Tô Lịch, địa phận làng Yên Quyết, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông ngày nay.

(25) Mọi răng vàng hay Kim Xỉ Man là một dân tộc thiểu số thuộc địa phận tỉnh Vân Nam, Trung Quốc ngày nay. Gọi là mọi răng vàng vì dân tộc ấy dùng vàng lá mà trang sức răng mình, khi ăn thì lấy ra. Như vậy Đạo Hạnh chỉ mới vượt khỏi biên giới vào Vân Nam.

(26) Tức là Tứ Thiên Vương: Trì Quốc ở phía Đông, Tăng Trưởng ở phía Nam, Quảng Mục ở phía Tây và Tỳ Sa Môn ở phía Bắc của tầng thứ tư núi Tu Di, quản thủ bọn Dạ Xoa và La Sát.

(27) Tức là Cầu Giấy. Xem chú thích 24 ở trên.

(28) Tức là phủ Thái Bình. Xem chú thích 15 ở trên.

(29) “Cơ xan khát ẩm”, có ý nói đạo lý của Thiền không ở đâu xa, mà ở ngay trong chính những công tác thường nhật nhất. Sư Nguyên Tân đến hỏi Thiền sư Đại Châu Huệ Hải: “Hoà Thượng tu đạo có dụng công không?” Hải đáp: “Dụng công”. Hỏi: “Dụng công ra sao?” Đáp: “Đói đến thì ăn cơm mệt lại thì đi ngủ” (Truyền Đăng Lục 6 tờ 247c1-3).

(30) Câu chuyện này có ghi lại trong Đại Việt Sử Lược 2 tờ 21a4-b5.

(31) Sách Toàn Thư cũng có ghi rõ chuyện này (B3 tờ 16a4-6 và 16b6-17a4). Phu nhân của Sùng Hiền Hầu là Đỗ Thị có thai sanh người con trai tức là Dương Hoán.

(32) Tam Thập Tam Thiên tức là cõi trời Đao Lợi hay Đâu Suất, nơi ngự trị của Đế Thích theo huyền thoại Phật Giáo.

(33) Theo Toàn Thư B3 tờ 17a 4-5: “Xác của Sư đến khoảng năm Vĩnh Lạc thời Minh mới bị người Minh đốt. Người làng đúc lại tượng của Sư mà thờ như xưa, nay vẫn còn”.

.

(1): Reginald A. Ray. Indestructible Truth. Shambala xb. 2002. p. 192.

(2): Benoytosh Bhattachary The Indian Buddhist Iconography. 2^nd ed. Calcutta. 1958. pp. 101-3.

(3): John Brough, 1948. Snellgrove giới thiệu trong Indo-Tibetan Buddhism, Indian Budhist and their successors. 1987. p. 366.

(4): “Samsandati kho pana te pancasikha tantissaro giitassaro ca tantissarena na ca pana te pancasikha tantissaro ativannati giitassara giitassaro vaa tantissaram.” (DNII. 267).

(5): Xem Kinh Trường A Hàm, Quyển 5, Thích Thiện Siêu dịch, Phật Học Viện Quốc Tế xb. 1986. trang 132-145.

(6): EtienneLamotte. Manjusri. Toung Pao. 1960. p. 35.

(7): EtienneLamotte. (như trên). p. 33-4.

(8): HT Thích Thanh Kiểm. Lịch Sử Phật Giáo Trung Quốc. Phú Lâu Na xb. 1991. p.180.

(9): HT Thích Thanh Kiểm. (như trên). p.170.

(10): Sáu bộ kinh được đề cập:

-Astasahasrika-prajna-paramita-sutra (AsPP; T.224),

- Wenshushili wen pusa shu jing (WWP; T.458),

- Druma-kinnara-raja-pariprcha-sutra (DKP; T.624),

- Lokanuvartana-sutra (LAn; T.807),

- Dousha jing (DSJ; T.280),

- and the Ajata`satru-kauk.rtya- vinodana-sutra (AjKV; T.626).

 (11): Kinh “Văn Thù Sư Lợi Nói Về Cảnh Giới Bất Tư Nghị của Phật”. HT. Thích Chánh Lạc dịch, Quyển Thượng.

(12) & (13): Như trên.

(14): Kinh Duy Ma Cật. HT Thích Duy Lực dịch. Phẩm “Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát”.

(15): Kinh Duy Ma Cật. HT Thích Duy Lực dịch. Phẩm “Phật Quả”.

(16): Giới Thiệu Kinh Duy Ma Cật. Tuệ Sỹ.

(17): Tuệ Sỹ. Như trên.

(18): Kinh Duy Ma Cật. HT Thích Duy Lực dịch. Phẩm “Bất Nhị Pháp Môn”.

(19): «Pháp Môn Bất Nhị, Tư Tưởng Thiền Trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục ». HT. Thích Thanh Kiểm, trong tuyển tập Tuệ Trung Thượng Sĩ với Thiền Tông Việt Nam. Nxb Ðà Nẳng. 2000. Tr. 196-197.

(20): Edward Conze. The Short Prajnaparamita.  London. Luzac & Co. 1973. pp 83-84.

(21): Garma Chang. A treasury of Mahayana Sutra. Pennsylvania & London: Pennsylvania State University Press. 1983. p. 65.

(22): Chang. Sách đã dẫn nt. p. 66.

(23): Kinh Thủ Lăng Nghiêm. Bản dịch của HT. Thích Duy Lực , Quyển 1: http://www.tuvienquangduc.net/Kinhdien/25langhiem06.html)

(24) Kinh Thủ Lăng Nghiêm. Bản dịch của HT. Thích Duy Lực , Quyển 6.

(25) Ðại Cương Kinh Lăng Nghiêm. HT Thích Thiện Hoa. Hương Ðạo tái bản, 1962. Tr. 193-195).

(26), (27) & (28): Kinh Hoa Nghiêm. Phẩm Nhập Pháp Giới, Bản Việt dịch của HT Thích Trí Tịnh.

(29): Thomas Cleary. The Flower Ornament Scripture. A translation of the Avatamsaka Sutra. Vol. III: Entry Into the Realm of Reality. Shambala. Boston & London. 1987. pp. 377-8.

(30): Minh Ðức Thanh Lương. Bồ Tát Ðạo. (tóm tắt bởi HT Thích Ðức Nhuận). trang 1119.

(31): Phạm Công Thiện, Lời Tựa Pháp Hoa Yếu Giải. The Corporate Body of the Bud dha Educational Foundation Ấn tống. Ðài Loan. 1999. Tr.10.

(32): Kinh Pháp Hoa. Phẩm “Pháp Sư”. Bản dịch của HT Thích Trí Tịnh.

(33) & (34): Kinh Pháp Hoa. Phẩm “Tựa”. Bản dịch của HT Thích Trí Tịnh.

(*) GHI CHÚ: Bài viết này một phần được gợi ý và dựa vào tài liệu “Manjusri: Origins, Role and Significance” của GS/TS Anthony Tribe (Dharmachari Anandaiyoti), Giáo sư Ðại học Montana, USA.

1. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Thượng - Phẩm Thứ Hai: Phân Thân Tập Hội.

2. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Hạ - Phẩm Thứ Mười Ba: Dặn Dò Cứu Độ Nhơn Thiên.

3. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Thượng - Phẩm Thứ Tư: Nghiệp Cảm Của Chúng Sanh.

4. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Trung-Phẩm Thứ Tám- Các Vua Diêm La Khen Ngợi.

5. Trần Ngọc Anh. Bên Kia Cửa Tử. Thế Giới xuất bản. 1993.

6. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Thượng - Phẩm Thứ Năm: Danh Hiệu của Địa Ngục.

7. Dr. Bruce Goldberg. Past lives, Future lives. Pp 100-106.

8. HT Trí Tịnh. Kinh Địa Tạng Bổn Nguyện. Quyển Trung-Phẩm Thứ Sáu- Như Lai Tán Thán).

1. Gernet, Jacqes. Buddhism in Chinese Society Society: An economy History from the Fifth to the Tenth Centuries. Bản dịch của Francius Verellen. New York: Columbia University Press. 1995:274.

-Xem thêm: “Les Suicides Par Le Feu Chez Les Bouddhistes Chinois du Ve au Xe Siecle. Pp. 527-528.

2. Getz, Dan. Siming Zhili and Tiatai Pure Land in the Sung Dynasty. Luận án tiến sĩ. Yale University, New Haven. 1994.

3. T . - Taishoshinshu daizokyo. Đại Chính Tân Tu Đại Tạng Kinh (1924-1935). Takakusu  Junjiro và Watanabe Kaigyoku hiệu đính. Tokyo. 49:343a.

4.Chikusa Msaaki. “Studies on the Social History of Bud dhism during the Sung.” Kyoto: Dohosa. 1982;

và, “Halls and Cloisters in the Sung and Yuan Periods”. Studies in Asian History: 1-28. 1987.

5. Barend J. ter Haar. The White Lotus Teachings in Chinese Religious History. Leiden: E.J. Brill.1992.

6. Xem Chú Thích ở trên về: ter Haar 1992:31-32 và Chikusa 1982:262-292.

7. Chikusa (1987:12-13), đã đưa ra nhiều bản lược đồ để minh họa cho quan điểm của mình. Cụ thể như trường hợp của huyện Soochow, đã có 127 am được xây dựng trong khoảng năm mươi năm cuối thời Nam Tống (1225-1274), và 207 am dưới thời Nguyên. Ngược lại chỉ có 10 am được xây cất dưới thời Ngũ Đại, 26 trong thời Bắc Tống, 56 trong thời sơ khởi của Nam Tống (1127-1173), và 36 vào giữa thời Nam Tống (1174-1224).

8. Xem Chikusa 1982:111-43, chú thích 4 ở trên.

9. Xem ter Haar 1992:23, chú thích 5 ở trên.

10. Chun-Fang Yu.

Kuan-Yin, The Chinese Transformation of Avalokitesvara. Columbia University Press. 2001.

11.  Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Sứ Mạng của Đức Thầy. Tr. 19.

12. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Huấn Lịnh. Tr. 429.

13. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Tuyên ngôn của Đảng Việt Nam Dân Chủ Xã Hội. Tr. 4688.

14. Lịch Sử Phật Giáo Trung Quốc. HT Thích Thanh Kiểm. Vạn Hạnh xb, 1965. Tr. 263-264.

15. Lịch Sử Tranh Đấu Phật Giáo Việt Nam. Tập I. GS Kiêm Đạt. Phật Học Viện Quốc Tế xuất bản. 1981. Tr. 50.

16. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ.

17. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Khuyến Thiện. Tr. 118.

18. Phật Giáo Hòa Hảo Trong Dòng Lịch Sử Dân Tộc. Nguyễn Long Thành Nam. Tr. 161-162.

19. “Một vài ý kiến về việc cải cách điền địa ở Bắc Việt.” Tri Tân. Số 3. 1951.

20. Việt Nam Pháp Thuộc Sử. Phan Khoang. Tr. 451.

21. Việt Nam Pháp Thuộc Sử. Phan Khoang. Tr. 480.

22. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. “Tặng Thi Sĩ Việt Châu”. Tr. 454.

23. Những Điều Sơ Lược Cần Biết của Kẻ Tu Hiền. Sấm Giảng Thi Văn Toàn Bộ của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Tr. 145-146.

24. Phật Giáo Hòa Hảo Trong Dòng Lịch Sử Dân Tộc. Nguyễn Long Thành Nam. Tr. 235.

25. Daisaku Ikeda. The Human Revolution. Foreword xi. John Weatherhill, Inc. 1976.

26. Shingyo Hikkei. A Handbook for Members of The Nichiren Order. Pp. 65-66.

27. Shingyo Hikkei. A Handbook for Members of The Nichiren Order. P. 68.

28. Shingyo Hikkei. A Handbook for Members of The Nichiren Order. P130.

29. Thích Trí Siêu. Vô Ngã. Phật Học xb. Tr. 66-67.

30. Báo cáo của Tuần báo Time, Số 1-4-2002, Tr. 30.