ĐỨC THẦY VÀ PHẠM THIỀU P.T.A.Đ.   LGT: Đây là một trích đoạn trong hồi ký của tác giả P.T.A.Đ. xuất bản tại Sài Gòn trước 1975 nói về cuộc gặp gỡ và trao đổi văn chương giữa Đốc học Phạm Thiều và Đức Huỳnh Giáo Chủ trong bối cảnh của cuộc Nam Bộ kháng chiến vừa qua. Một đồng đạo PGHH tại Paris (Pháp) khi vượt biên đã mang theo được cuốn sách này đến Pháp, đánh máy lại toàn bộ tác phẩm và gởi đến chúng tôi. Xin trân trọng giới thiệu đến độc giả và đồng đạo một trích đoạn của tác phẩm này, phần nào nói lên tinh thần yêu nước và lòng từ bi nhân ái của Đức Huỳnh Giáo Chủ. Cũng xin được cảm ơn đồng đạo tại Paris. NSLH.   Trước âm mưu tái xâm lăng của Thực dân Pháp, những người yêu nước ở Nam bộ đều tỏ ra có thiện chí Liên Hiệp Thống Nhứt Hành Động lực lượng để kháng chiến, VM liền lợi dụng tinh thần yêu nước này đề ra chủ trương Liên Hiệp. Bức thơ Huỳnh Văn Tiểng và Hoàng Quốc Việt gửi ĐGC Huỳnh Phú Sổ, bọn Tiểng, Việt đã thiết tha yêu cầu ĐGC chấp thuận chính sách Liên Hiệp Đoàn kết đấu tranh chống Thực Dân. Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ đã chấp thuận lời thỉnh cầu của Huỳnh Văn Tiểng và Hoàng Quốc Việt, mặc dù ông Lương Trọng Tường và nhiều vị chức sắc thân tín của Đức Thầy đã ngỏ lời xin đề phòng những âm mưu xảo trá. Đức Thầy trả lời rằng: -      Dù CS có âm mưu thế nào nhăng nữa, khi họ đã ngỏ lời thỉnh cầu của Liên Hiệp Đòan Kết, Thầy vẫn chấp thuận để quần chúng nhân dân thấy rõ thiện chí, thành tâm yêu nước, yêu dân tộc của chúng ta. Chúng ta đoàn kết là vì quyền lợi của dân tộc, nếu CS phản bội thì họ sẽ đắc tội với lịch sử, với nhân dân.   ĐỨC THẦY VÀ PHẠM THIỀU   VIII. Lời dạy chí tình của Đức Thầy làm mọi người không còn dám đệ lời cản ngăn nữa. Đức Thầy đã đứng trên quan điểm chí thiện, chí thành của người quân tử để hành động. Đây là lần thứ 2 Đức Thầy chấp thuận Liên Hiệp với VM. Lần trước Đức Thầy nhận tham chính với chức ủy viên Xã hội của UBND Nam Bộ, để rồi bọn Trần Văn Giàu, Mai Văn Bộ, Lý Huệ Vinh phản bội, vây bắt Đức Thầy tại trụ sở VN Độc Lập Vận Động Hội ở số 8 đường Sohier Saigon. Lần thứ 2 sau khi viết thơ phúc đáp Hùynh Văn Tiểng và Hoàng Quốc Việt, Đức Thầy liền hẹn gặp gỡ thảo luận tại Hóc Môn, Gia Định ngày 2-10-45. Huỳnh Văn Tiểng và Hoàng Quốc Việt nhận được thơ của Đức Thầy trở về Hóc Môn. Tại đây, Trần Văn Giàu và đồng đảng liền cho triệu tập cuộc họp giữa các đảng viên CS và một vài nhà CM chống Pháp tổ chức UB Hành Chánh Nam bộ, Đức Thầy đến nơi với 4 vị chức sắc họp với Huỳnh Văn Tiểng, Hoàng Quốc Việt, Ung Văn Khiêm. Cuộc họp đã kéo dài 3 ngày liền. Buổi tối Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ lại đàm luận với ông Đốc học Phạm Thiều, ông này tỏ ra quý trọng Đức Thầy và luôn luôn tìm cách đi bên cạnh Đức Thầy. Nhiều đệ tử, trí thức tỏ ý nghi ngờ vai trò của ông Đốc Phạm Thiều, Đức Thầy cười nói: -      Thầy đã hiểu rõ ông Đốc Thiều lắm ! Hùynh Văn Tiểng, Hòang Quốc Việt cậy ông Đốc Thiều đi theo Thầy để dò xét. Hễ Thầy ngỏ ý chi với ông Đốc Thiều, thì chiều hôm sau hoặc sáng sớm hôm sau Huỳnh Văn Tiểng, Hoàng Quốc Việt và Ung Văn Khiêm đã biết hết rồi. Đối với kháng chiến, ai cũng bằng lòng hy sinh, nhưng VM định lợi dụng danh nghĩa kháng chiến để mê hoặc lòng người nhứt là đối với những trí thức yêu nước. Ông Đốc Thiều là ở trong trường hợp đó. Nếu tình trạng này kéo dài, thế nào ông Đốc Thiều cũng như các vị khác trở thành những tay sai trung thành với bọn CS. Lời nhận định của Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ từ tháng 10-1945 đến nay, quả là lời tiên tri. Ông Đốc học Phạm Thiều cũng như luật sự Phạm Ngọc Thuần đã trờ thành loại tay sai cho CS. Cuộc họp ở Hóc Môn kéo dài 5 ngày thì đạt được kết quả tạm thời giữa 2 bên là chấm dứt ngay cuộc xung đột chém giết giữa VM ở vùng Hậu Giang và các tín đồ HH. Cả 2 bên đồng ý thành lập một UB Hòa Giải Liên Hiệp về Hậu Giang du thuyết. Về phía Đức Thầy, Chính Đức Thầy đứng ra đảm nhiệm lãnh đạo thành phần thuộc UB Trung Ương Hòa Giải, còn phía VM, Ung Văn khiêm, giáo viên Tiểu học Vĩnh Long, làm đại diện [i].  Phái đoàn du thuyết Đoàn Kết Liên Hiệp do Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ và Ung Văn Khiêm lãnh đạo bắt đầu về miền Tây từ ngày 18-10-1945.   IX. Ngày Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ chấp thuận Liên Hiệp với VM và sẽ cùng Ung Văn Khiêm lãnh đạo phái đoàn Trung ương về Hậu Giang du thuyết hòa giải cuộc xung đột giữa quần chúng tín đồ đạo HH yêu nước và các cán bộ VM khủng bố cũng là ngày quân đội Pháp thình lình đánh chiếm Saigon, và chuẩn bị tiến quân về lục tỉnh. Ngày 19-9-1945, quân đội Pháp tiến quân về Thủ Dầu Một và Biên Hòa bị đại đội kháng Pháp của Hoàng Thọ chận đánh ở cầu Băng Ky. Ở Hóc Môn, Đức Thầy nghe tiếng súng thở dài rồi nói với ông Đốc học Phạm Thiều: -      Tiếng súng kháng Pháp đã nổ, sự đoàn kết là cần nhưng không hiểu người ta có thành thật đoàn kết không ? Đó là điều tôi vẫn thắc mắc. Đã bảo người muốn đoàn kết nhưng rồi có còn ai sống để đoàn kết được đâu ông Đốc ? Ông Đốc Thiều biết Đức Thầy muốn nhắc đến Hồ Văn Ngà, vợ chồng Hùynh Văn Phương, Tạ Thu Thâu, Trần Văn Thạch, Phan Văn Hùm..vv.. nên ông Thiều vừa cười vừa nói: -      Cũng vì thế nên mới phải hô hào đoàn kết, mới có cuộc hội đàm Liên Hiệp giữa Đức Giáo Chủ và anh em VM. Với giọng cảm động, Đức Thầy bảo ông Đốc Thiều: -      Tôi hiểu rõ nỗi lòng của ông Đốc lắm và tôi cũng biết rõ thành tâm, thiện chí của tín đồ chúng tôi chỉ có mong muốn được đoàn kết kháng Pháp. Nhưng lần trước, em ruột tôi là Huỳnh Phú Mậu, Chung Bá Khánh, ông Tú tài Thiện đã bị thủ tiêu vì chỉ muốn đoàn kết với VM. Rồi đây ai sẽ là Huỳnh Phú Mậu nữa? Lần này tôi đích thân đi giải thích cho anh em đồng đạo của tôi biết sự lợi ích của đoàn kết trước sự tồn vong của dân tộc. Nhưng nếu bên VM phản bội, lừa dối chúng tôi nữa thì thật là hết. Ông Đốc ơi ! Không hiểu vì sao, tôi linh tính lần này sẽ cũng chẵng hơn chi lần trước. Ông Đốc Thiều im lặng không trả lời. Thật ra 3 năm sau, khi ông Đốc Thiều tục huyền với cô Bảo, trong một buổi đi công tác chung ở Rau Răm Cà mau rồi về Bạc Liêu thăm ông Đốc phủ Phan Văn Chương và ông Trương Văn Giàu tư lệnh khu 9 (lúc bấy giờ Vũ Đức đã về Bắc, Huỳnh Phan Hộ đã chết) kẻ viết bài này được nghe ông Đốc Thiều nhắc lại cuộc hội đàm đêm cuối cùng giữa ông và ĐGC Hùynh Phú Sổ ờ Hóc Môn, ông Đốc Thiều cho biết: -      Sau khi nghe ĐGC Hùynh Phú Sổ phàn nàn như thế, tôi không còn biết nói sao nữa vì tôi cũng dự đóan là cuộc hợp tác khó lâu dài lắm nhưng tôi trót nhận lời của anh Tiểng và anh Hà Bá Cang (tên tục của Hòang Quốc Việt) là vận động làm sao cho Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ chịu nhận hiệp tác, đi với anh Ung Văn Khiêm về Hậu Giang giải quyết những mâu thuẫn giữa 2 bên nên tôi đành lặng im không dám nói thêm câu nào nữa. Buổi tối hôm ấy, sau bữa cơm chiều có Đức Thầy, Ung Văn Khiêm, anh Lê Công Lập, anh H.Siêu thì các anh Kiên, Siêu đi họp Đảng với Huỳnh Văn Tiểng, Hoàng Quốc Việt, anh Lập đi về Tỉnh bộ Gia Định. Trong nhà chúng tôi ở chỉ còn tôi và Đức Thầy ngồi uống nước trà Huế đàm đạo với nhau. Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ là người đa cảm, nhiều tình đối với mọi người. Đức Thầy là người thành thật yêu nước. Tôi đọc một bài thơ mà Đức Thầy Hùynh Phú Sổ trả lời một thiếu nữ đã gởi đến xin được hầu hạ Đức Thầy. Bài thơ này Đức Thầy Hùynh Phú Sổ có đọc cho tôi nghe khi ở Hóc Môn. Kẻ viết bài này xin được nghe: -      Dạ thưa Thầy, xin Thầy cho con nghe bài thơ ấy.[ii] Ông Đốc Thiều nói: -      Tôi chỉ nhớ được 2 bài tứ tuyệt mà thôi. Đó là 2 bài hay nhất trong số 10 bài Đức Thầy làm. Nói rồi ông Đốc Thiều tằng hắng ngâm cho ống Đốc Phủ Chương và tôi nghe:   Ta có tình yêu rất đượm nồng, Yêu đời, yêu lẫn cả non sông. Tình yêu chan chứa trong hòan vũ, Không thể yêu riêng khách má hồng. *** Nếu khách má hồng muốn được yêu, Thời trong tâm chí hãy xoay chiều, Hướng về phụng sự cho nhơn lọai, Sẽ gặp tình ta trong khối yêu. *** Ta đã đa mang một khối tình, [iii] Dường như thệ hải với sơn minh, Tình yêu mà chẳng riêng ai cả, Yêu khắp muôn lòai lẫn chúng sinh Miền Đông năm 1946 (Một thiếu nữ ở Saigon thầm yêu Đức Thầy trong khi Ngài còn ẫn lánh VM và Pháp. Thấy vậy, Đức Thầy bèn viết 3 bài thi trên đây để cảnh tỉnh cô ấy)   Bài thơ thật đượm tình yêu cao cả của một vị lãnh đạo tinh thần của một đạo giáo yêu nước như PGHH.   X. Ông Thiều thuật lại cuộc đàm đạo đêm 17-10-1945 giữa ông và Đức Huỳnh Giáo Chủ tại Hóc Môn. Ông Phạm Thiều tỏ vẽ ân hận về vụ Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ bị mất tích vào ngày 16-4-1947. Với tất cả cảm tình đối với Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ, ông Đốc Phạm Thiều thuật lại tôi nghe khi ông được lịnh của Huỳnh Văn Tiểng, phó chủ tịch UBND Nam Bộ và Hoàng Quốc Việt, vận động với Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ tham dự hội nghị Đoàn kết Liên Hiệp Hòa giải việc tranh chấp giữa VM và các tín đồ HH. Ông Phạm Thiều nói: -      Hồi ấy, tôi đang làm ủy viên tuyên truyền trong UBND Nam Bộ do Trần Văn Giàu là chủ tịch, Huỳnh Văn Tiễng làm phó chủ tịch, còn Hoàng Quốc Việt tức Hà Bá Cang thì là đặc phái viên của ĐCSĐD từ Bắc Việt phái vào. Hoàng Quốc Việt, Huỳnh Văn Tiễng cử tôi làm sứ giả vận động với Đức Huỳnh Giáo Chủ chấp thuận tham dự hội nghị hòa giải giữa VM và PGHH vì Việt và Tiễng biết Đức Thầy rất quý tôi. Tôi tin rằng sứ mạng của tôi sẽ thành công và tôi có thể xin Đức Thầy xóa bỏ những tỵ hiềm trước kia do Lý Huệ Vinh, Trần Văn Giàu và Mai Văn Bộ gây ra… nhưng tôi vẫn lo ngại, nếu sau này có việc xảy ra thì tôi còn biết ăn nói sao với mọi người. Liên lạc cho tôi biết Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ hiện đang ở trong liên quân 3, chi đội 4 và 5 của Bộ Đội An Điềm do Mưới Trí tức Huỳnh Văn Trí chỉ huy. Tại bản doanh Bộ Đội An Điềm còn có anh Thảo, anh Phiệt, chú Hương đại diện của ông Cao Triều Phát ở Bạc Liêu lên. Khi được biết Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ ở Tổng Bản Doanh Bộ Đội An Điềm, tôi liền thảo bức thơ của Huỳnh Văn Tiễng và Hoàng Quốc Việt đã gởi đến Đức Thầy cách đây 10 ngày và xin Đức Thầy cho biết tôn ý. 4 ngày sau, tôi tiếp được thơ phúc đáp của Đức Thầy với 5 bài thơ họa lại 5 bài thơ xướng của tôi. Nói đến đây, ông Đốc Thiều lấy ra một chiếc cặp con đựng nhiều bì thơ, chọn một bức thơ, đưa cho ông Đốc phủ Phan Văn Chương và tôi coi. Đó là lá thơ của Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ phúc đáp thơ của ông Đốc Thiều. Nét mực tuy đã hơi phai, màu giấy đã ngã nhưng nét chữ vẫn sắc sảo. Xem xong, tôi trao bức thơ ấy lại cho ông Đốc Thiều. Ông Phạm Thiều nói tiếp: -      Tôi đọc 5 bài thơ để các anh nghe, các anh sẽ thấy Đức Thầy Hùynh Phú Sổ là người thông minh suy xét rất kỹ lưỡng, nhìn xa trông rộng. Ông Phạm Thiều uống ly nước nhấp giọng, lau lại đôi mắt kiếng, đưa lá thơ gần ánh đèn dầu rồi đọc:   Kính gời ông TRƯỜNG PHONG PHẠM THIỀU [iv] Giữa lúc đang ngồi bàn chuyện quân cơ với chú Mười  [v] thì tiếp được thơ của tôn Ông. Mừng quá vội bóc ra đọc, thật là cảm ơn tri ngộ, vội viết thơ phúc đáp. Tâm sự của tôi gói gém trong 5 bài thơ họa nguyên văn của Tôn Ông [vi]   Đức Thầy họa:   Những nỗi đau thương mãi dập dồn, Càng nhiều luân lạc lại càng khôn. Lặng nhìn thế sự nào ai ngủ ! Chờ dịp vung tay dậy quốc hồn.   Từ bi đâu vướng mối hiềm xưa, Nhưng vẫn lọc lừa bạn sạch nhơ. Nếu quả tri âm tri ngộ có, Thì là hiệp lực, hiểu hay chưa ?   Nhìn sang Trung Quốc khách lân bang, Cứ cố xỏ ngầm sao trị an ? Nếu thiệt hai bên đồng hiệp trí, Kẻ gây thảm kịch phải qui hàng.   Lắm kẻ chực chờ đặng phỗng tay, Mà sao chánh sách bắt dân đày Vẫn còn áp dùng vì phe đảng ? Chẳng muốn xông ra sợ cháy mày !   Thà ở trong quân mặc chiến bào, Ngày qua sẽ biết thấp hay cao. Nào ai đem sánh mình minh triết, Mà dám lăm le mộng Võ hầu !   HÒANG ANH (biệt hiệu Đức Thầy) Miền Đông, ngày 1-10-1946.   CỤ PHẠM THIỀU MỜI ĐỨC THẦY THAM CHÁNH:   Mưa gió thâu canh mãi dập dồn, Âm u tràn ngập cả càn khôn. Hỡi ai thức ngủ trong đêm ấy, Có thấu tai chăng tiếng quốc hồn ?   Sao còn khắc khỏai nhớ niềm xưa ? Trang sử chùi đi những vết nhơ. Gìn giữ tim son không chút bợn, Mặc tòa dư luận thấu hay chưa.   Sao còn lãnh đạm với đồng bang, Toan trút cho ai gánh trị an ? Thảm kịch “tương tàn” chưa hết diễn, Long Xuyên, Châu Đốc lụy muôn hàng.   Sao còn ngần ngại chẳng ra tay, Trước cảnh xân lăng, cảnh đọa đày ? Ngọn lửa binh đao lan khắp đất, Phật Trời soi thấu cũng châu mày.   Chẳng áo cà sa, chẳng chiến bào, Về đây tham chánh mới là cao Non sông chờ đợi người minh triết, Chớ để danh thơm chỉ Võ Hầu.   TRƯỜNG PHONG (biệt hiệu Cụ Phạm Thiều)   XI. Đọc xong 5 bài thơ họa của Đức Thầy Hùynh Phú Sổ, ông Đốc học Phạm Thiều khẻ thở dài, giọng của ông hạ xuống: -      Lúc đó, thật ra sau khi đọc 5 bài họa của Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ thì tôi mừng thật. Mừng vị Đức Thầy chấp nhận đề nghị của tôi hợp tác với Giàu, Tiễng và Hà Bá Cang. Điều mà tôi luôn luôn nhìn nhận là Đức Thầy có một thiện chí, một lòng quảng đại quân tử. Lãnh đạo gần 2 triệu tín đồ, nếu không vì lòng yêu nước vô biên thì việc gì Đức Thầy phải lận đận, chịu bao cảnh đau thương, phải liên hiệp lần thứ 2 với những người mà lòng mình vẫn nghi ngờ thiếu thành tín ?   Câu: Những nỗi đau thương mãi dập dồn, Càng nhiều luân lạc lại càng khôn. Chứng tỏ Đức Thầy đã nhìn thấu người ta định lừa gạt mình lợi dụng tinh thần kết đoàn, lòng ái quốc của Đức Thầy. Từ bi đâu vướng mối hiềm xưa, Nhưng vẫn lọc lừa bạn sạch nhơ. Nếu quả tri âm tri ngộ có, Thì là hiệp lực, hiểu hay chưa ?   Đọc đến đây, ông Phạm Thiều khẽ thở dài, ông Đốc phủ Phan Văn Chương châm điếu thuốc lên ngọn lửa rồi nói: -      Câu này Đức Thầy trả lời ông Đốc phải không ? -      Phải ! Đức Thầy chỉ mong có tri âm, tri ngộ chớ chưa cần đến người đồng tâm, đồng chí. Sau khi bị vây bắt tại Saigon mà Đức Thầy tha thứ thì phải chăng lòng của Giáo Chủ rộng như biển cả. Khi đến Hóc Môn họp với VM Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ có nhắc đến vụ vậy bắt ngày 9-9-1945 với tôi và cười nói: -      Họ lọc lừa (ám chỉ Giàu, Bộ) phản bội đã quen, tôi sợ rằng đời họ sẽ chết vỉ lọc lừa mà thôi. Có lẽ câu “ Từ bi đâu vướng mối thù xưa” của Đức Thầy là để nhắc cho tôi nhớ lại câu chuyện cũ ở đường Sohier. Đức Thầy có nói: ”Nếu không vì kháng chiến, vì tinh thần yêu nước có lẽ chẳng còn ai chịu ở ngòai bưng nữa để chịu cái cảnh phe đảng này nữa ! Nhiều người rổi đây phải bỏ bưng biền trốn về thành chỉ vì vậy”. Ông Đốc Thiều nói tiếp: “Hôm rồi tôi đại diện cho UB Kháng Hành Nam Bộ đến thăm các Đề Lao Binh [vii] , tôi lại càng nhớ đến 5 bài họa của Đức Thầy. Đức Thầy viết mấy bài ấy với tất cả tấm lòng thành của Ngài. Khi dấn thân vào con đường hoạt động, chiến đấu chống Thực Dân, tranh thủ độc lập cho nước nhà, Đức Thầy chỉ biết Tổ quốc và dân tộc chớ Ngài không hề nghĩ đến lợi danh. Thấy ông Đốc học Phạm Thiều thành thật, ông Đốc phủ Văn Chương mới hỏi: -      Theo ông Đốc thì vụ Đức Thầy Hùynh Phú Sổ đi hội nghị ở Đốc vàng Thượng theo lời mời của Bửu Vinh và Trần Văn Nguyên rồi mất tích từ bấy đến nay là thế nào ? Đức Thầy Huỳnh Phú Sổ còn sống hay đã mất rồi ? Còn sống thì hiện nay thầy ở đâu ? Và chết thì chôn cất thi hài Ngài ở đâu ? Ông Đốc học Phạm Thiều suy nghĩ một lát rồi chậm rãi nói: -      Câu chuyện còn dài lắm ! Hồi ấy tôi là Ủy Viên Tuyên Truyền Nam Bộ nên tôi theo dõi vụ này rất kỹ.   XII. Ông Trường Phong Phạm Thiều uống ly nước xong rồi nói: -      Thật ra, sự mâu thuẫn giữa anh em Dân Xã (Hòa Hảo) và bên VM có nhiều yếu tố khó giải quyết lắm. Đã có lần tôi đề nghị, một thành phần hòa giải gồm 3 người kiểu tam đầu chế. Một bên là đại diện HH, một bên là đại diện VM còn một bên nữa là đại điện Công Giáo. Cả 3 phe đều bằng lòng. Bên CS cử Hoàng Du Khương làm đại diện, bên HH Dân Xã cử ông Mai Văn Dậu làm đại diện, còn bên Công Giáo cử ông Nguyễn Bá Luật. Ông Đốc Phủ Phan Văn Chương cười nói chêm vô: -      Đưa ông Nguyễn Bá Luật vào làm trung gian thì bên Dân Xã phải kém phiếu rồi vì thật ra ông Luật là người CS nằm vùng bên Công Giáo. Ông Đốc Thiều đưa mắt nhìn ông Đốc Phủ Chương mĩm cười: -      Biết như thế ! Vả lại có như thế ông Nguyễn Bá Luật mới được chọn vô làm trung gian hòa giải và hội nghị mới tan vỡ ngay. Ông Dậu, Dân Xã rất cương quyết nhưng cũng hết sức khôn ngoan. Hoàng Du Khương và Nguyễn Bá Luật hiệp với nhau mà chẳng lừa nổi ông Dậu. Ngay trong phiên họp đầu tiên, Ông Mai Văn Dậu đã đặt ngay những điều kiện thảo luận làm cho cả Hoàng Du Khương lẫn Nguyễn Bá Luật lắc đầu biết gặp thứ dữ quá không ngoan rồi. (Trích đoạn) [i] Hiện nay Ung Văn Khiêm được cửa làm Ủy viên Dự khuyết TW Đảng Lao Động Bắc Việt và giữ chức Bộ Trưởng Ngọai Giao Bắc Việt. [ii] tôi có người em học với ông Đốc Phạm Thiều nên thường ngày tôi vẫn gọi ông Đốc Thiều bằng Thầy. [iii] 4 câu cuối này ông Đốc Thiều đã quên, xin được bổ sung. [iv] Trường Phong là bút hiệu của Phạm Thiều. [v] Chú Mười chỉ Mười Trí. [vi] Đức Thầy đã học theo nguyên văn 5 bài thơ: “ Cụ Phạm Thiều mời Đức Thầy tham chánh”, xin trích dẫn ở dưới. [vii] Đề Lao Binh: một trại giam thảm khốc của VC giết hàng ngàn chiến sĩ yêu nước, chúng tôi sẽ thuật trong một thiên hồi ký khác sẽ đăng trên Nhựt Báo Đồng Nai. (P.T.A.Đ)

              [ NSLONGHOA ]