Thích Phước An

Thiền sư Chân Nguyên,
người muốn gởi những ước mơ
đến cho dân tộc Việt

  • 19.02.2008

Tiểu sử chép: “Năm 19 tuổi Chân Nguyên đọc quyển Thực Lục sự tích Trúc Lâm đệ tam tổ Huyền Quang, chợt tỉnh ngộ mà nói rằng, đến như cổ nhân ngày xưa, dọc ngang lừng lẫy mà c̣n chán sự công danh, huống ǵ ḿnh chỉ là một anh học tṛ”. Bèn phát nguyện đi tu.

Thế là cũng như Thiền sư Huyền Quang, Chân Nguyên cũng leo lên núi Yên Tử để thực hiện chí nguyện xuất gia học đạo của ḿnh.

Và cũng giống như Huyền Quang, Chân Nguyên cũng đă viết Thiền tịch phú khi Chân Nguyên c̣n đang làm trụ tŕ tại chùa Long Động trên núi Yên Tử.

Dù không được đánh giá cao như Vịnh vân yên tự phú của Huyền Quang, tức là một trong bốn bài phú nổi danh của đời Trần, là Cư Trần Lạc Đạo Phú, Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca của Trần Nhân Tông, Giáo Tử Phú của Mạc Đỉnh Chi, mà giáo sư Lê Mạnh Thát cho là “chỉ bắt đầu từ bốn bài phú ấy, nền văn học Tiếng Việt mới có những tác phẩm đầu tiên c̣n được bảo tồn cho đến ngày nay”.

Mặc dù không được đánh giá cao và truyền tụng nhiều như Vịnh Vân Yên Tự Phú  của Huyền Quang, nhưng đọc Thiền Tịch Phú, ta không những thấy lại được cảnh sinh hoạt nơi chốn Thiền môn của Phật giáo Vịệt Nam ở cuối thế kỷ thứ 17 và những năm đầu thế kỷ 18, từ cách thờ phụng đến tu niệm, từ đồ ăn thức uống đến chương tŕnh giáo dục của Thiền viện, đặc biệt ta c̣n thấy được ng̣i bút của Chân Nguyên gần như bay bỗng và đầy niềm kiêu hănh khi đang là hành giả thực hiện chí nguyện cao cả của người xuất gia, dù Chân Nguyên vẫn một mực khiêm tốn nói rằng ḿnh không hề có ư định làm văn chương: “phúc lại thấy tŕ thức bạn lành, mấy chốc mà nên, lọ là phải văn chương ngốc ngách”.

Đây là cảnh Chân Nguyên tu niệm hàng ngày ở chùa Long Động, nơi ông đang làm trụ tŕ: “Đêm đông trường khi mật niệm, gióng tiếng chuông thánh thót lênh kênh; ngày hạ tiết lúc tụng kinh, nện dùi mơ khoan mau lịch kịch”

Đă gần 20 thế kỷ qua, nghĩa là từ khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam đến nay th́ tiếng chuông, tiếng mơ cùng lời kinh kệ như tiếng chuông, tiếng mơ, tiếng kinh kệ của chùa Long Động này đă an ủi không biết bao nhiêu mảnh đời bất hạnh, những tâm hồn cô đơn lạc lơng, nhất là đă cùng vui với nỗi vui của dân tộc trong những triều đại oanh liệt và đau theo nổi đau của dân tộc khi người dân phải sống chung dưới những chế độ chuyên chế hà khắc.

C̣n đây là đoạn Chân Nguyên tả cách ăn mặt hàng ngày.

Chỉn chuộng một bề đạo đức, miệng chẳng hiềm ăn đắng ăn cay, vốn yêu hai chữ từ bi, thân nào quản mặc lành mặc rách.

Khi dưa dấm chua ḷm

Bữa canh suông lạt thếch

Mũ viền sô nhuộm mực đen ś

Quần áo văi nâu sồng cũ rích

Tham tài ái sắc, chẳng bao màng thói tục kiêu ngoa

Cầu đạo xả thân, vốn giữ nếp nhà Thiền cục kịch.

Túi để đựng kinh chứa sách, túi nào dùng vóc cải móng rồng

Dép đi đở bụi cách trần, dép chẳng chuộng gia tàu hàm ếch”

Điểm khác biệt nhất để phân biệt Phật giáo với các tôn giáo khác là Phật giáo không bao giờ chủ trương độc quyền dù là độc quyền tư tưởng. Bởi vậy, Phật giáo nhất là Phật giáo Việt Nam mà tiêu biểu là Phật giáo dưới hai triều đại Lư, Trần đă vận dụng triệt để tinh thần bao dung ấy của Phật giáo và đă đoàn kết được dân tộc lại thành một khối duy nhất.

Trong Thiền Tông Chỉ nam, một trong những tác phẩm quan trong nhất của vua Trần Thái Tông, nhà vua đă phát biểu rơ ràng ư đồ ấy của ḿnh:

“Để dạy bảo quần chúng u mê, soi tỏ đường tắt về lẽ sống chết, đấy là giáo lư vĩ đại của Phật, gánh vác việc cầm cân công lư, làm ra mẫu mực tương lai, đó là trách vụ của thánh nhân Nho giáo. Giáo lư của Phật ta lại mượn tay thánh Nho để truyền vào đời sống đoàn thể”

Thiền sư Chân Nguyên muốn đem tinh thần ấy cho triều đại nhà Lê nên Chân Nguyên đă viết trong Thiện Tịch Phú:

Chơi rừng Nho len lơi suối khe

Dạo bể Thích luồn tuôn ng̣i lạch

Và Chân Nguyên ước mơ một ngày nào đó hai hệ tư tưởng lớn nhất này sẽ cùng đưa đất nước đến hùng mạnh như 2 triều Lư và Trần đă hùng mạnh nhờ áp dụng một cách thành công sự kết hợp này:

“Sư quân tử cấy trúc ngô đồng

Đệ trượng phu trồng thông tùng bách

Trăm thức hoa đua nở kề hiên

Bảy giống báu chất đầy kẻ ngạch

Ngào ngạt mùi xạ lan

Thơm tho hương trầm bạch.

Nhưng đạo Phật không dừng lại ở đó mà mục tiêu cuối cùng của đạo Phật vẫn là phải giải phóng cho bằng được sự thống khổ mênh mông của kiếp người. Nhưng Khổng giáo cũng như Lăo, Trang hoàn toàn  không đáp ứng được đ̣i hỏi cấp thiết mà Thiền sư Cửu Chỉ của Phật giáo ở thời nhà Lư đă chỉ cho thất sự khiếm khuyết ấy:

“Không Mặc chấp hữu, Trang  Lăo nhược vô, thế tục chi điển phi giải thóat pháp. Duy hữu Phật giáo bất hữu vô, khả liễu sanh tử.”

“Khổng học và Mặc học chấp vào thế gian là có thật, Trang học và Lăo học lại nói không có thật. Kinh sách thế tục chẳng phải pháp học giải thoát con người, chỉ có Phật giáo vượt lên ‘có’ và ‘không’, nên mới có thể thấu triệt lẽ sống chết.”

Bởi vậy cho nên , khi kết thúc Thiền Tịch Phú, Chân Nguyên đă kêu gọi tất cả chúng ta nếu muốn thấu triệt lẽ sống chết th́ hăy buông bỏ tất cả. Chỉ khi nào chịu buông bỏ th́ chúng ta mới có thể mở miệng mỉm cười mà chào đón giác ngộ:

“Khuyên người đời đừng bắt chước sự đời, trước ra không sau lại về không, nữa luống ḷng nghĩ tiết khuâng khuâng.

Bảo kẻ có chí, phải theo đ̣i thánh chí, nhân đă tỏ quả đà nên tỏ, rồi đắc ư cười riêng khích khích”

Bởi thế cho nên Chân Nguyên chỉ lấy cái hay của Khổng giáo c̣n cái ǵ dở của Khổng giáo th́ phải loại bỏ. Trong Tôn sư phát sách đăng đàn thọ giới, Chân Nguyên đă khuyến cáo giới tăng sĩ của Phật giáo thời bấy giờ rằng đă là bậc đại sa môn, bậc đại trượng phu th́ không nên rơi vào chỗ thấp hèn như các nhà Nho:

“Cho nên, áo mũ cân đai nhà Nho là nghi phục để chầu vua th́ ca sa tọa cụ gịng Thích là pháp phục để chầu Phật. Áo vuông đầu tṛn làm con cháu Phật tổ là để hiển dương chánh pháp xuất hiện ở đời, làm cho Phật pháp dài lâu, lợi ích muôn loài vậy”

Phải chăng việc lạm dụng y áo vốn được ca tụng là “thiện tai giải thoát phục” này để khúm núm với kẻ quyền thế chắc chắn không chỉ xảy ra dưới thời nhà Lê của Chân Nguyên mà c̣n xảy ra ở bất cứ thời nào, khi thời đó c̣n có những tăng sĩ Phật giáo tự nguyện biến thành công cụ để phục vụ cho quyền lực thế tục?

Thiền sư Huyền Quang của Phật giáo đời Trần, người mà Chân Nguyên đă vô cùng ngưỡng mộ và chính sự ngưỡng mộ này mà đă khiến cho Chân Nguyên phát tâm xuất gia học đạo, có làm bài thơ đặt tên là  Sơn Vũ  (Nhà trong núi), như thế này:

Thu phong ngọ dạ phất thiềm nha

Sơn  Vũ tiêu nhiên chẩm lục la

Dĩ hỷ thành Thiền tâm nhất phiến

Cung thanh tức tức vị thùy đa

Đêm khuya gió thu lay động bức rèm

Nhà núi đ́u hiu gối vào lùm dây leo xanh biếc

Thôi rồi, ḷng ta đă hoàn toàn  vắng lặng

Nhưng sao tiếng dế v́ ai mà vẫn c̣n rền rỉ măi?

Hai câu cuối của bài thơ có thể giải thích cho ta biết lư do tại sao các Thiền sư không ở yên trên núi cao để hưởng an lạc cho riêng ḿnh mà lại phải xuống núi v́ sự thống khổ của kẻ khác; và tất nhiên cũng sẽ giải thích tại sao những nhân vật chính trong tác phẩm của Chân Nguyên như thái tử Đạt Na trong Đạt Na Thái Tử Hành (ĐNTTH) hay công chúa Diệu Thiện trong  Nam Hải Quan Âm Bản Hành (NHQABH) là những nhân vật đă v́ sự thống khổ của con người mà phải gánh chịu không biết bao nhiêu là khổ nạn, bao nhiêu là bất công, oan nghiệt cũng chỉ v́ họ muốn tự nguyện chia xẻ nổi nổi thống khổ ấy với con người chứ không v́ bất cứ một lư do nào khác cả.

Nhưng trước khi đi vào nội dung những tác phẩm của Chân Nguyên th́ ta cũng cần biết Chân Nguyên đứng nơi nào không những đối với văn học Phật giáo nói riêng mà c̣n cả nền văn học dân tộc nói chung nữa.

Theo giáo sư Lê Mạnh Thát, tác giả Chân Nguyên Thiền Sư Toàn Tập (CNTSTT):

“Chân Nguyên (1647-1726) là một tác giả lớn của hậu bán thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18. Trong t́nh h́nh tư liệu hiện nay, có thể nói ông là người  đầu tiên viết truyện bằng thể tài lục bát, mở đầu cho sự ra đời hàng loạt truyện thơ của nền văn học dân tộc ta. Do thế ông chiếm một vị trí nhất định trong lịch sử văn học và tư tưởng dân tộc.”

Tác phẩm được cho là quan trọng nhất trong toàn  bộ những tác phẩm của Chân Nguyên là Thiền Tông Bản Hạnh (TTBH).

Tác giả CNTSTT cho biết là v́ sao Thiền Tông Bản Hạnh lại quan trọng:

“Về phương diện văn học, TTBH đă cùng với Thiên Nam Minh Giám  Thiên Nam Ngữ Lục, khai sáng ra một thể tài văn học mới nổi tiếng trong lịch sử, lấy chính lịch sử dân tộc làm chủ đề phô diễn, làm khung cảnh cho khả năng sáng tạo của người viết. Do đó TTBH quan trọng không những cho công tác nghiên cứu chính tự thân thể tài văn học ấy, mà c̣n cho việc t́m hiểu tương quan văn học lịch sử cùng tác giả của chính nó với hai tác phẩm kia, đặc biệt v́ ta biết tương đối khá tường tận về tác giả đă viết nó. Trên phương diện lịch sử và tư tưởng, TTBH là một tác phẩm quốc âm xưa nhất hiện được biết, chuyên viết về một giai đoạn lịch sử và tư tưởng dân tộc, đó là giai đoạn từ năm 1225 – 1357, tức là năm Trần Cảnh lên ngôi cho đến khi Trần Nhân Tông băng hà”.

C̣n đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam, th́ TTBH c̣n giữ một vị trí quan trọng hơn nữa:

“TTBH là một tác phẩm lịch sử của Phật giáo Việt Nam đầu tiên bằng Quốc Âm được phát hiện. Nó giúp ta không những hiểu biết lịch sử Phật giáo trong giai đoạn ấy, mà c̣n cả t́nh trạng kiến thức lịch sử và quan niệm tôn giáo của những người sống vào thời nó ra đời. Xa hơn nữa, nó đă gợi lên một số những đề án lư luận mà sau này đă trở thành cơ sở cho một  hệ tư tưởng Phật giáo Việt Nam mang tính nhất quán được thể hiện ở những con người như Ngô Thời Nhiệm và Toàn  Nhật”

Trong phần nhập đề của tác phẩm TTBH Thiền sư Chân Nguyên đă nhắc lại giai thoại, một giai thoại mà ai cũng đều biết đă làm rung động không chỉ các Thiền sư mà c̣n cả văn nhân, thi nhân và họa sĩ từ hơn 15 thế kỷ qua, đó là giai thoại Niêm Hoa Vi Tiếu,  nghĩa là cầm hoa mỉm cười, mà kinh Đại Thiên Vương Vấn Phật Quyết Nghi Kinh  đă ghi lại, theo đó thay v́ thuyết pháp Đức Phật lúc đó đang ở trên đỉnh núi Linh Thứu đă cầm một đóa hoa sen mà Phạm Thiên Vương vừa dâng cúng, đưa lên rồi mỉm cười, trong pháp hội lúc đó chẳng ai hiểu được ư nghĩa này cả, ngoài trưởng lăo Ma Ha Ca Diếp:

Thuở xưa hội cả Kỳ Viên

Bụt cầm một đóa hoa sen giơ bày

Ca Diếp trí tuệ khôn thay

Liễu ngộ tự tánh bằng nay mỉm cười

Trần trần sát sát Như Lai

Chúng sanh mỗi người mỗi có hoa sen

Hoa là bản tính tự nhiên

Bao hàm thiên địa phương viên cùng bằng

Hậu học đà biết hay chăng

Tâm hoa ứng miệng nói năng mọi lời

Chân Nguyên cũng diễn tả lại tiếng quát thét đầy uy lực của các Thiền sư trong suốt ḍng lịch sử của Thiền Tông:

Đến khi phó pháp truyền trao

Vận dụng trí tuệ thiển thâm nhiều bề

Hoặc là nghiễm tọa vô vi

Hoặc là thuấn mục dương mi giao thần

Hoặc hiện sư tử dĩnh thân

Quát thét một tiếng xa gần vang uy

Tuệ Sỹ trong bài viết cách đây hơn ba thập niên có nói rằng chính tiếng quát ấy mà biết bao con người khát khao chân lư, khát khao tuyệt đối đă lên đường để t́m cho ra lẽ sống chết:

“Một thời xa xưa tại các pháp đường của các Thiền viện, người ta nghe sang sảng những tiếng cười và tiếng thét. Bao nhiêu lời lẽ luận bàn khúc chiết được gửi trả về cho dăy sa mạc trên miền Cao Á, nơi đă từng ghi dấu cuộc hành tŕnh khổ nhọc của những tâm hồn khát khao tuyệt đối. Nơi đây sa mạc vẫn cứ thiên thu cô tịch trong cơn gió bức bách của hư vô. Lẽ sống và lẽ chết vẫn măi măi bồng bềnh hư ảo. Tâm hồn miệt mài nóng cháy, nhưng không cháy tan nổi những giấc mộng hăi hùng của hư vô và hủy diệt. Rồi mai kia, khi thời cơ đến, tiếng thét trổi lên làm đảo lộn cả nếp sống b́nh sinh.” “*”

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử văn học vẫn nghĩ rằng, Trần Thái Tông bỏ ngôi vua lên núi Yên Tử là do chuyện buồn riêng tư. Điều đó có thể đúng một phần nào thôi, giả như nếu Trần Thái Tông không buồn chuyện riêng tư th́ một tâm hồn như ông cũng không thể nào không mang nặng nỗi buồn muôn thuở của kiếp người, như chính Trần Thái Tông đă tŕnh bày với Thiền Sư Trúc Lâm trên núi Yên Tử:

“Lại nghĩ sự nghiệp đế vương thuở trước, thay đổi bất thường, cho nên t́m đến núi này chỉ muốn được thành Phật chứ không cầu ǵ khác”

Thiền sư Chân Nguyên đă diễn tả ư đó trong TTBH:

Ḷng vua những lự đêm ngày

hai mươi sáu tuổi hầu hay chước nào

sinh lăo bệnh tử thương sao

tuổi già lập cập nan đào tử sinh

Tháng ngày bằng chớp lóang minh

Thân người ảo hóa nhiều hành khá thương

Thế t́nh tham những giàu sang

Đắm say nào biết tuổi vàng phong đô

Tam Ḥang ngũ đế thời xưa

Lưa lần thay đổi biết qua mấy đời

Trong NHQABH Chân Nguyên cũng đă nhắc lại ư đó qua lời của công chúa Diệu Thiện:

Gẫm chưng sự thế gian này

Vinh hoa phú quư xem tày phù vân

Hưng vong bỉ thái xoay vần

Đế vương kim cổ lửa lần bao nhiêu

Nhưng xét cho cùng th́ bất cứ một con người vĩ đại nào cũng đều không nhiều th́ ít đều âm thầm chịu đựng một bi kịch nào đó trong chính ḿnh, Trần Thái Tông chắc cũng không ngọai lệ. Nhưng  những bậc vĩ nhân  khác con người nhỏ bé tầm thường chúng ta ở chỗ, hể chúng ta bị đau khổ th́ sự đau khổ sẽ làm cho ta ngă gục và từ đó cũng làm cho ta đâm ra thù ghét  và óan hận cuộc đời, c̣n những bậc vĩ nhân th́ ngược lại, họ biến nổi đau khổ riêng tư ấy thành sức mạnh tinh thần không ǵ lay chuyển nổi, để từ đó họ thông cảm sâu xa hơn nữa với bao nổi đau khổ của cuộc đời và họ laị càng quyết tâm hơn nữa trong việc cứu vớt con ngừoi  ra khỏi bao nổi  đau khổ ấy.

“*” Trích lời giới thiệu Vô Môn Quan bản dịch của Trần Tuấn Mẫn, NXB Lá Bối, Sài G̣n 1972  

Những ưu tư sau đây của Trần Thái Tông, những ưu tư mà Chân Nguyên đă căn cứ vào lời tựa trong Thiền Tông Chỉ Nam do chính Trần Thái Tông viết th́ chắc chắn không phải là ưu tư của một vị vua tầm thường như bao vị vua tầm thường khác, mà chắc chắn phải là ưu tư của một bậc minh quân không chỉ hiếm hoi trong lịch sử của dân tộc mà c̣n cả lịch sử của nhân lọai nữa:

Vua thấy Thiên hạ sầu bi

Ḷng lo thảm thiết một khi tŕnh thầy

“Thiên hạ rước trẫm về rày

Ḷng muốn tu đạo nguyện thầy dạy sao?”

Ḍng ḍng nước mắt nhuốm sa

Một là tiếc đạo hai là thương dân

Thuở ấy Thiền Sư Trúc Lâm

Thấy vua thuyết vậy bội phần khá thương

Trí khôn tâu động Thánh Ḥang

Được ḷng thiên hạ mới lường rằng bây.

Thiền sư Chân Nguyên qua hai câu:

Ḍng ḍng nước mắt nhỏ sa

Một là tiếc đạo hai la thương dân

Theo tôi, đă nói lên được hết tất cả sự phân vân lưỡng lự của một tâm hồn vĩ đại. Nghĩa là hoặc chỉ v́ sự an vui của riêng cá nhân hoặc là phải xuống núi trở lại v́ tiếng kêu la thống thiết của muôn người.

Chính hai câu nói của vị sư già trên núi Yên Tử: “Trong núi vốn không có Phật, Phật chỉ có trong tâm, khi nào tâm vắng lặng th́ đó là chân Phật”, và “Hễ là bậc nhân quân, tất phải lấy tấm ḷng của thiên hạ làm tấm ḷng của ḿnh, lấy cái ư muốn của thiên hạ làm ư muốn của ḿnh” mà lịch sử của dân tộc đă mở ra một triều đại oanh liệt. Oanh liệt không phải chỉ trong việc đánh đuổi ngọai xâm mà c̣n oanh liệt trong việc xây dựng và phát triển đất nuớc trên mọi b́nh diện. Kinh nghiệm lịch sử của đời Trần cho ta thấy rằng hễ triều đại nào biết tôn trọng những giá trị tâm linh th́ triều đại ấy sẽ phát triển rực rỡ trên mọi mặt chứ không phải chỉ có một mặt là đánh đuổi ngọai xâm thôi.

Bây giờ ta tiếp tục xem thử TTBH đă thuật lại việc Trần Thái Tông vâng lời Trúc Lâm Thiền sư “Nghiên cứu kinh điển, không quên rửa ḷng, rèn tính” như thế nào?

Vua ngồi tức lự trầm ngâm

Hốt nhiên đại ngộ mới thâm vào ḷng

Ngộ được Bát Nhă tâm tông

Vạn pháp diệu dụng tự tính hiển dương

Bản lai thanh tịnh chân thường

Viên minh phổ chiếu đường đường tịch quang

Khi thời ngồi ngự ngai vàng

Khi thời tọa tịnh thiền sàng bóng cây

Ḷng thiền nghiêm cẩn ai hay

Quả Bồ Đề chín đến ngày thâu công

Thiên hạ nam bắc tây đông

Thấy vua đắc đạo trong ḷng vui thay

Đọc đoạn thơ trên khiến ta có thể liên tưởng đến sự hân hoan náo nức của toàn  thể nhân dân nuớc Đại Việt lúc bấy giờ khi nghe tin Trần Thái Tông đă đánh bại đội quân Nguyên Mông đă xâm luợc nước ta vào ngày 24 tháng Chạp năm Đinh Tị ( 1258 ) tại Đông Bộ Đầu.

Vậy là Trần Thái Tông đă chiến đấu không phải chỉ trên chiến trường với kẻ thù xâm luợc thôi mà c̣n phải chiến đấu cả trên mặt trận tâm linh nữa, và cả hai mặt trận Trần Thái Tông đều chiến thắng một cách oanh liệt hết cả.

Nhưng sở chứng của Trần Thái Tông là ǵ mà lại lay động được không biết bao nhiêu là tâm hồn của người dân nước Đại Việt đương thời? Chân Nguyên đă diễn lại câu hỏi của Đức Thành, một vị thiền sư của nước Tống đến tham vấn Trần Thái Tông như sau:

Đức Thành lại hỏi căn nguyên

Đế vương ngộ đạo nhân duyên như hà

Này lời Trần Thái Tông thưa ra

“Lưỡng mộc đồng hỏa đôi ta khác ǵ?”

Đương cơ đối đáp thị thùy

Thực tính ứng dụng cùng th́ nhất ban

Phóng ra một bọc càn khôn

Thâu lại nhập nhất mao đoan như là

Ma Ha Bát Nhă Ba La

Tam thế chư Phật chứng đà nên công

Bách giang vạn thủy triều đông

Ngộ đạo giáo lư thực cùng tề nhau

Phật tiền Phật hậu  trước sau

Bát Nhă huyền chỉ đạo mầu truyền cho

Ai ai đạt giả đồng đồ

Mỗi người mỗi có minh châu trong nhà

Dường như nơi con người của Chân Nguyên lúc nào cũng khát khao vươn lên khỏi thân phận bi thảm của kiếp người một cách vô cùng mănh liệt. Cho nên ta chẳng lấy ǵ làm lạ hễ khi nào có dịp đề cập đến những vấn đề triết học quan trọng của Phật giáo như Chân Như, Bồ Đề, Phật Tánh, Bát Nhă v.v… th́ ng̣i bút của Chân Nguyên có dịp bay bổng.

Đây là đoạn Chân Nguyên diễn lại cảnh Tuệ Trung Thượng Sĩ chỉ cho Trần Nhân Tông thấy diệu dụng cái tâm của chính ḿnh và của cả mọi người:

Tuệ Trung trỏ bảo liền tay

Tức tâm thị Phật xưa nay Bụt truyền

Tâm là bản thể căn nguyên

Tâm là nhật tự pháp môn thượng thừa

Tâm bao bọc hết thái hư

Tâm năng ứng dụng tùy cơ trong ng̣ai

Tâm hiện con mắt lỗ tai

Hay ăn hay nói mọi tài khôn ngoan

Tâm năng biến hóa chư ban

Vạn pháp cụ túc lại ḥan như như

Và dưới đây là cảnh tượng đầy hùng tráng mà đệ nhất tổ Trần Nhân Tông đă phó chúc cho Thiền sư Pháp Loa làm đệ nhị tổ ḍng Thiền Trúc Lâm Yên Tử:

Pháp Loa ta đă truyền ḷng

Làm đệ nhị tổ nối ḍng Như Lai

Đèn Bụt như lửa mặt trời

Hỏa tinh vô tận mỗi người mỗi cho

Bảo Sát hăi chúng môn đồ

Ai ai cũng có minh châu trong ḿnh

Pháp thân nghiêm hỷ, trường linh

T́ Lô thượng đảnh tung hoành thái hư

Thánh phàm vô khiếm, vô dư

Đường đường đối diện như như thể đồng.

Nhưng ta có thể thắc mắc tại sao Chân Nguyên lại ngồi cặm cụi viết lại bằng thể thơ lục bát một giai đoạn hào hùng nhất của lịch sử dân tộc? Phải chăng ông muốn gởi gắm tâm sự của ḿnh với giai đoạn lịch sử đầy hào hùng nhằm t́m một lối thóat cho dân tộc và cho cả thời đại mà Chân Nguyên đang sống chăng?

Tác giả TSCNTT đă lư giải một cách rất cảm động rằng:

“Chân Nguyên sinh năm 1647 và mất năm 1726, như vậy sống ḥan toàn vào hậu bán thế kỷ XVII và phần tư đầu thế kỷ XVIII. Vào giai đoạn đó trong đời sống kinh tế của nhân dân nói chung đă phát triển lên một bước, nhưng chế độ phong kiến vẫn cố sức kềm hăm đà phát triển ấy, nên đă để ḿnh lao nhanh vào cuộc khủng hoảng với những mâu thuẫn không thể giải quyết nỗi của bản thân nó. Đất nuớc vẫn qua phân, nhân dân vẫn đói khổ. Do thế, một bộ phận trí thức dân tộc đă băn khoăn suy nghĩ đi t́m cách để cứu nước, cứu dân. V́ vậy, họ đă quay về những thời kỳ vàng son của đất nuớc, những anh hùng của dân tộc, tra soát lại lịch sử để hiểu xem nhân tố nào đă tạo nên những thời kỳ vàng son và những anh hùng dân tộc đó (…).

Sống vào một thời đại như vậy, Chân Nguyên không thể không có những đóng góp mang tính thời đại của ḿnh. Ông đă trở về truyền thống dân tộc, t́m lại những mẫu người điển h́nh của quá khứ vẻ vang để suy niệm và sáng tác. Ông đă viết TTBH, mô tả lại cuộc đời của hai vị vua anh hùng đời Trần, từng vào sanh ra tử, quyết chiến, quyết thắng kẻ thù Nguyên Mông xâm luộc hùng mạnh hung hăn nhất thế giới thời bấy giờ và đă chiến thắng một cách lừng lẫy vang dội khắp ḷai người, đó là Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông”

Nhưng nhân dân vào thời đại Chân Nguyên đă sống như thế nào? Dù là một cốt truyện lấy từ truyện tiền thân của Phật giáo, nhưng qua cái nh́n của thái tử Đạt Na ta thấy được phần nào bức tranh vô cùng ảm đạm mà người dân thời Chân Nguyên đă phải gồng ḿnh lên để gánh chịu:

Từ Anh ra chơi ng̣ai đường

Bần nhân kêu khóc dậy đường van lơn

Anh xem thấy nó khôn hàn

Trần truồng khỏa lộ cơ hàn thiết thay

Cơm thời chẳng có ăn rày

Áo thời thủơ này chẳng có che thân

Cùng là gầy guộc tay chân

Tối thui què quặt muôn phần xót xa

Có người Chốc lịch càng gia

Nằm lăn ḥa khóc ở ca bên đường

Đêm ngày dăi nắng dầm sương

ốm đau yếu đuối ḿnh bằng cọng tơ

Cơm áo chẳng có ai cho

Lấy chi mà uống mà hồ sống nay 

Tác giả CNTSTT đă nhận định rất đúng rằng: “Đọc những câu thơ vừa dẫn, ta thấy ngay Chân Nguyên không thể tả một thế giới nào khác hơn là thế giới của thời đại ông đang sống”.

Chân Nguyên đă sống vào thời đại nhà Lê (Trung hưng). Vậy các sử gia đă đánh giá thế nào về nhà Lê, tức là thời đại mà Chân Nguyên đang sống?

Sử gia Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược viết rằng: “Nhà Lê, kể từ vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) cho đến vua Cung Hoàng vừa đúng một trăm năm (1428 – 1527), được mười ông vua. Nhưng trong bấy nhiêu ông, trừ vua Lê Thái Tổ, th́ chỉ có vua Lê Thánh Tông và Hiếu Tông là đă lớn tuổi mới lên ngôi, c̣n th́ ông nào lên làm vua cũng c̣n trẻ cả. V́ thế cho nên việc triều chính mỗi ngày mỗi suy kém, lại có những ông vua hoang dâm, làm lắm điều tàn bạo để đến nỗi trong nước xảy ra bao nhiêu biến lọan.

Sống giữa những ông vua như vậy, nên ta chẳng lấy ǵ làm lạ khi chân Nguyên đă để cho công chúa Diệu Thiện trong NHQA đă nói thẳng vào mặt cha ḿnh mà đồng thời cũng là vị vua đang cai trị đất nước rằng:

Sao cha ám muội hôn mê

Tâm tà xí thạnh nào c̣n biết chi

Gẫm ḿnh da bất năng tŕ

Sao cho trị quốc xứng v́ thánh quân

Chân Nguyên sinh năm 1647 và mất năm 1726, nghĩa là sống trong giai đoạn mà hai tập đoàn phong kiến Trịnh, Nguyễn đang tranh dành nhau một cách quyết liệt. Sống trong không khí chính trị đầy ngột ngạt như vậy nên Chân Nguyên tất nhiên phải ước mơ một ngày nào đó đất nước sẽ phải thu về một mối, để người dân không c̣n phân biệt kẻ Bắc người Nam nữa:

Ḷng tôi chẳng muốn Bắc Nam

Lấy làm bốn bể anh tam một nhà

Thu về hội họp quốc gia

Địa lợi nhân ḥa lẽ ấy càng hơn.

Có lẽ ta cũng cần bàn thêm ở đây là bốn câu trên cùng với hai câu này:

Tích lấy tài sản làm chi

Cho hay của ấy thật th́ của chung

Trong tác phẩm DNTTH của Chân Nguyên chẳng liên hệ ǵ đến thứ triết lư về kinh tế cũng như xă hội đă xuất hiện ở Tây Phương từ những năm hậu bán thế kỷ XVIII và đă tồn tại cho đến những năm cuối thế kỷ XX.

Khi Chân Nguyên chủ chương “Không tích lũy tài sản” v́ “Của ấy thật là của chung” th́ chắc chắn Chân Nguyên không đứng trên một chủ thuyết nào cả mà ông chỉ v́ ḷng từ bi của Phật Giáo như ông đă xác nhận:

Ḷng tôi cảm đức từ bi

Thấy người đói rách tôi th́ càng thương

Bởi vậy, cách giải quyết của Chân Nguyên là kêu gọi những người đang cai trị tức là những kẻ đang nắm giử tài sản khổng lồ của quốc gia hăy bỏ tánh tham lam đi để mọi người dân đều được quyền hưởng thụ tài sản mà chính họ đă từng bỏ công sức ra để đóng góp. V́ quả thật nó là tài sản chung của mọi người chứ không phải của riêng ai kể cả giai cấp đang thống trị:

Dám khuyên bệ hạ từ rày

Thi nhân bố chính cho hay ở ḿnh

Chớ hề ngược đăi thương sinh

Văn vũ triều đ́nh ái quốc ưu quân

Nhưng khi mơ ước một xă hội công bằng bởi ḷng từ bi, cũng như việc thái tử Đạt Na thực hiện ước mơ đó bằng cách bố thí tất cả, kể cả vợ và con ḿnh th́ không ít người đă thắc mắc phảichăng thái tử Đạt Na đă vi phạm chính ngày phẩm giá của con người:

Bây giờ ta xem thử tác giả CNTSTT đă giải đáp vấn đề cực kỳ quan trọng này như thế nào ?

“Theo chúng tôi nghĩ , xuất phát từ chủ nghĩa nhân đạo ước mơ mà nó nhắm tới, trong khi việc nó gây ra nhiều nghi vấn lại bắt nguồn từ phương thức để thực hiện chủ nghĩa nhân đạo ước mơ đó. Nói khác đi, người ta mẫu chuyện Đạt Na, v́ nó nói lên được giấc mơ về một thế giới lư tưởng thực sự chân chính của con người. Nhưng người ta vẩn thắc mắc về những hành động của Đạt Na, bởi v́ người ta biết rằng những hành động ấy không phải là những phương thức thực tế để thực hiện thế giới ước mơ đó một cách hữu hiệu. Cử chỉ bố thí có thể là một cử chỉ nhân đạo, nhưng nó không đủ để xây dựng một thế giới nhân đạo.

Đúng là những ước mơ của thái tử Đạt Na không đủ để xây dựng một thế giới nhân đạo, nhưng theo tôi cuộc đời sẽ tăm tối biết là bao nếu những ước mơ của con người về một thế giới sẽ tốt đẹp hơn trong ngày mai sẽ không bao giờ c̣n hiện hữu trong giấc mơ của con người nữa. Bởi thế, con người cứ nên tiếp tục nuôi dưỡng giấc mơ đó dù biết rằng những giấc mơ đó sẽ chẳng bao giờ thực hiện được trên đời này.

Thiền sư Chân Nguyên mất năm 1726 th́ cũng chính trong năm đó Lê Quư Đôn, một nhà nho lỗi lạc đă chào đời. Trong tác phẩm Thiền Dật Kiến Văn , Lê Quư Đôn đă chỉ trích những nhà nhocủa triều Lê, tức là triều đại mà ông đang sống và phục vụ như thế này:

“Ngô Nho chấp bỉ thử chi kiến, mỗi mỗi biện bác báng cập Tiên, Thích hà kỳ chất dă”.

Bọn nhà Nho chúng ta chấp quan điểm này quan điểm kia, mỗi mỗi biện bác, nhạo báng cả đạo Tiên, đạo Thích, sao mà lú lẫn đến thế?

Thật ra, việc các nhà Nho nhạo báng đạo Phật th́ chẳng có ǵ quan trọng, v́ chỉ cần một câu nói ngắn gọn nhưng vô cùng súc tích của Thiền sư Cửu Chỉ ở đời Lư đă được trích dẫn ở trên: Khổng học và Mặc học chấp vào thế gian là có thật, Trang học và Lăo học chủ trương là không có thật. Nhưng kinh sách thế tục đó chẳng phải là những môn học để giải thoát con người, chỉ có Phật giáo là không chấp “có” và “không”, nên mới hiểu rỏ lẽ sống chết, th́ đă có thể trả lời một cách thỏa đáng cho bất kỳ nhà Nho nào ở đời Lê nuôi dưỡng tham vọng độc tôn chân lư của họ rồi.

Nhưng dù sao th́ đó cũng chỉ là sự tranh chấp trên b́nh diện tư tưởng. Nhưng khi đem những tư tưởng mà họ muốn “Độc tôn” đó áp dụng vào xă hội th́ họ mới thực sự là những kẻ đă gây ra tai họa cho xă hội.

Cố giáo sư Nguyễn Đăng Thục đă nêu trong Lịch Sử Tư Tưởng Việt Nam  (Tập 6 ) sự tai hại ấy như thế này: “Chế độ phụ hệ của Nho giáo coi rẻ con gái, v́ họ quan niệm “Bất hiếu hữu tam, Vô hậu vi đại”, nghĩa là “Điều bất hiếu lớn nhất là không có con trai để nối dơi tông đường”. Điều ấy trái với chế độ mẫu hệ tôn trọng phụ nữ ở xă hội nông nghiệp Việt Nam.

Hai bà Trưng đă mở đầu trang lịch sử dân tộc, bà Lư Chiêu Hoàng nối ngôi triều Lư, bà Thần Phi Ỷ Lan nhiếp chính được nông dân tôn làm “Quan Âm nữ”.

Chính trong trong hoàn cảnh ấy mà Thiền sư Chân Nguyên của Phật giáo phải viết NHQABH. Nhưng điều đáng buồn là, tác phẩm này theo giáo sư Lê Mạnh Thát “Từ trước tới nay những người viết văn học sử thường nhất trí với nhau coi nó như một tác phẩm vô danh, hay khuyết danh, của nền văn học nhân gian”

Và nhiều tác giả c̣n cho rằng những tác phẩm có tính cách b́nh dân đó là của những “Nho sĩ nghèo” và xem họ “Có vai tṛ lớn trong sự phát triển của văn học dân tộc”. Tác giả CNTSTT cho rằng điều đó chỉ đúng một phần thôi. V́ sao? “Trên thực tế tầng lớp Nho sĩ b́nh dân chỉ là một bộ phận trí thức dân tộc. Ngoài nó ra, và ngoài bộ phận Nho sĩ hiển đạt, c̣n có một bộ phận khác nữa, quan trọng và đông đảo hơn nhiều đă đóng một vai tṛ tích cực rất lớn ở nông thôn với quá tŕnh h́nh thành, phát triển và bảo lưu của nền văn học dân gian. Đó là những vị Thiền sư, những trí thức xuất thân từ chùa chiền Việt Nam. Chúng tôi nghĩ rằng, chính tầng lớp trí thức này đă viết ra và cải biên phần lớn những tác phẩm, mà ngày nay ta xếp vào loại khuyết danh. Nhưng với sự phát hiện bản in năm Tự Đức thứ ba (1850) với lời ghi rơ ràng là NHQA do Trúc Lâm Tuệ Đăng ḥa thượng Chánh Giác Chân Nguyên diệu soạn”, ư nghĩa trên bây giờ đă thành sự thật. Sự phát hiện này do đó không những giúp ta xác định một cách chắc chắn ai là tác giả NHQA vào thời điểm nó xuất hiện, mà c̣n đóng góp vào việc t́m hiểu nguồn gốc và thành phần sáng tác những truyện Nôm hiện đang khuyết danh, chỉ cho ta hướng nghiên cứu, phải tiến tới trên con đường dựng lại lịch sử văn học dân tộc. Nó cũng làm cho ta suy nghĩ phải chăng truyện Nôm từ nguyên ủy đă xuất phát từ các chùa chiền Việt nam do yêu cầu thuyết giảng của giáo lư đạo Phật, rồi dần dà trở thành một nơi bảo lưu tiếng nói, t́nh tự và nhận thức của dân tộc? phải chăng nó tồn tại như một chứng nhân để xác minh cho ư kiến nói rằng v́ nguồn gốc chùa chiền của chúng mà hầu hết các truyện Nôm Việt Nam ít nhiều đều mang màu sắc Phật Giáo”.

Những nhận định trên hoàn toàn  hợp lư, v́ ta có thể giả thuyết, nếu là một nhà Nho dù là một nhà Nho cấp tiến và phóng khoáng đi nữa th́ cũng không thể hạ bút viết đề cao người đàn bà một cách tuyệt đối như thế này:

Này trong bể nước Nam ta

Phổ Môn có đức Phật Bà Quan Âm

Trong khi đó chính cái quan niệm của Nho giáo như “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, một con trai mới là có con, muời con gái th́ coi như không có, hoặc “Bất hiếu hữu tam, Vô hậu vi đại”, đă tạo ra những người đàn ông độc ác và nhẫn tâm như vua Diệu Trang vương trong NHQA khi nghe tin sanh đứa con gái đầu ḷng:

Nọ ngày kết tử khai hoa

Được một công chúa đặt là Diệu Thanh

Ḷng vua ngần ngại đôi phen

Phán rằng nữ tử hầu nên giống ǵ

 Nhưng đến khi nghe tin hoàng hậu sanh người con thứ ba vẩn là con gái nữa th́ Diệu Trang vương đă nói trắng ra rằng nếu là con gái nữa th́ đem giết quách đi:

Trang Vuơng phán hỏi toác nanh

Phải ḥang thái tử ắt dành thế ngôi

Nhược mà con gái th́ ḥai

Đem đi ém tử cho vùi là bây

Nhờ có sự can gián của các quan cận thận nên diệu trang vương không giết v́ họ đă đưa cho ông một tia hy vọng mong manh:

Nguyện sinh bệ hạ an ngôi

Rầy mai ân trời công chúa cả lên

Vô nam dụng nữ cũng nên

Tuyển tài pḥ mă nài quyền đông cung.

Nên cơn giận của Diệu Trang Vương cũng giảm bớt. Nhưng đến khi trưởng thành th́ hai chị là Diệu Thanh và Diệu Âm đều đồng ư lấy chồng đến lược nhà vua cũng muốn gă chồng cho Diệu Thiện với hy vọng là chồng Diệu Thiện sẽ là một người tài trí để có htể trao ngôi báu th́ một lần nữa Diệu Thiện lại làm cho Diệu Trang vương thất vọng là đă “Mến tin đạo Bụt đêm ngày” nên “thấy bề gia thất ḷng rày dửng dưng”.

Diệu Trang vương giận quá nói với Diệu Thiện những lời đầy thô bỉ:

Tao làm nhà vua cửu trùng

Bát man chư quốc phục tùng hàm lai

Con đâu cho ra bề ngoài

Đi cùng săi văi dong dài nhuốt nha

Đúng là cái giọng trịch thượng muôn đời của kẻ ỷ quyền cậy thế.

Diệu Trang Vương lập tức đầy Diệu Thiện ra ở vườn hoa một ḿnh. Rồi sau v́ quá nhớ con nên lại ra lệnh Diệu Thiện phải trở về hoàng cung ngay.

Nhưng một lần nữa Diệu Thiện đă từ chối và nhất định thực hiện chí nguyện đi tu.

Diệu trang Vương tức quá đến nổi chẳng những mắng chửi Diệu Thiện mà c̣n chế nhạo khinh miệt các tăng sĩ Phật Giáo, dù những người này chẳng thù óan ǵ với ông cả.

Phen chi phó kẻ hạ ngu

Khó khăn đói rách ở chùa kiếm ăn

Tụng nào kệ ấy đặt vần

Làm cho săi văi xa gần đua nhau

Sau đó Diệu Thiện xin vào ở tu trong một ngôi chùa, Diệu trang Vương liền sai lính đến chùa bắt Diệu Thiện phải hồi cung. Ngưng tất cả mọi biện pháp đều không thể nào lay chuyển được ư chí của Diệu Thiện, v́ kể cả cái chết th́ Diệu Thiện cũng chấp nhận miễn là có thể thực hiện được lư tưởng mà ḿnh đă lựa chọn:

Dung nhan nào có ủ ê

Chứng rằng sống gởi thác th́ siêu sanh

Giết thời mỗ giáp càng mừng

Chớ để mà nhọc đến thân ghê này

Diệu Trang Vương không c̣n cách nào hơn là sai quân đến đốt chùa và giết tăng ni trong chùa:

Đến chùa vây kín bằng thành

Sát tăng thiêu tự tan tành tôi pha

Vạn toàn  nhất mạng không tha

Tăng ni eo ốc kêu ḥa đ̣i thương

Và Diệu thiện cũng không c̣n cách nào hơn là mắng thẳng vào mặt cha ḿnh mà đồng thời cũng là một vị vua đang ngồi trên ngai vàng:

Sao cha ám muội hôn mê

Tâm tà xí thạnh nào c̣n biết chi

Gẫm ḿnh gia bất năng tề

Sao hay trị quốc xưng v́ thánh quân

Bị mắng Diệu Trang Vương hận quá liền sai áp giải Diệu Thiện ra pháp trường để hành h́nh, nhưng trời đất lúc đó bỗng dưng tối tăm mù mịt, một con hổ không biết từ đâu đến đem Diệu Thiện vào rừng. Khi tỉnh dậy thấy ḿnh đang ở giữa núi rừng mênh mông Diệu thiện không biết là ḿnh đang ở nơi nào?

Bơ vơ chưa biết tử sinh

Mờ mịt bằng h́nh dường thủơ chiêm bao

Chẳng hay đây là nơi nào

Biết ai để hỏi nẻo vào đường ra

Trong ḷng đang hoang mang th́ bỗng thấy có người dưới âm phủ cầm bảo cái tràng phan đến theo lệnh của Diêm Vương rước Diệu Thiện xuống “ Văng mười tám cửa ngục tù”. Đứng giữa địa ngục, Diệu thiện thấy đủ thứ tội nhân, những tội nhân này khi c̣n sống ở dương gian đả gây ra đủ thứ tội ác mà chẳng những ở thời xưa thôi mà thời nay cũng chẳng thiếu ǵ:

Người ấy thủơ ở trên đời

Chẳng xứng đạo trời làm quân bất nhân

Khóc kêu chẳng hỏi cho dân

Của th́ bắt bội muôn phần ai đôi

Người ấy lẻo mách đà thay

Một ḷng siểm đố sàm nay tinh nghề

Bên cạnh đám quan lại đang bị tra khảo, Diệu Thiện c̣n thấy những tên cường hào ác bá cậy thế, cậy thần, cậy của cải, sống đời sống buông thả dâm ô trụy lạc; rồi lại c̣n đi ngăn sông cấm chợ, giết hại kẻ thế cô và tàn nhẫn với cả các loài súc vật.

Người ấy ở nết chẳng lành

Cậy cả tranh hành, thấy bé dễ duôi

Ḿnh nhiều, dễ kẻ mồ côi

Cậy giàu dễ ḷai đói khổ người chê

V́ chưng phụ mệnh, phụ tài

Phao tán mễ cốc mọi nơi đạp dày    

Bởi hay làm tổn mọi loài

Thấy chưng vật mạng giết ḥai chẳng thương

Bởi ở dương thế gian ṿng

Thuở người lấp giếng bủa sông đ̣i ngày

Mặc dù những tội nhân này khi c̣n ở trên đời đă gây ra không biết bao nhiêu là đau khổ cho người khác nhưng với tâm từ bi không nỡ cứ để họ nheo nhóc măi trong cảnh tối tăm nên Diệu Thiện đă tụng Kinh Ḷng (Bát Nhă Tâm Kinh). Khi tiếng kinh sấm sét vừa vang lên th́ bao nhiêu xiền xích nơi địa ngục bỗng vỡ tung và lặp tức áng sáng tuôn tràn vào xóa hết bao tối tăm:

Công chúa thấy thế thương song

Bèn chuyển kinh ḷng động đến ḥang thiên

Bảo hoa bay khắp bốn bên

Ḥa quang thấu lọt dưới trên cửa thành

Thiết già giải tích tan tành

Nhất thiết tù rạc siêu sanh một giờ

Khi trở về lại dương gian Diệu Thiện lại được chính đức Phật Thích Ca đích thân dẫn đến núi Hương Tích gần biển Nam Hải nước Việt rồi sau lại được vua trời sai mang sắc lệnh đến phong là Đấng Đại Từ Đại Bi Cứu Khổ Cứu Nạn Quan Thế Âm Bồ Tát.

C̣n Diệu Trang Vương th́ do tội:

Bạo ngược tung hoành đốt chùa giết con

Nên bị ghẻ lở mọc khắp cả cơ thể không thuốc ǵ có thể chữa khỏi. Cuối cùng nhờ có vị Ḥa thượng vô danh từ phương xa đến cho thuốc th́ mới hết bệnh. Khi hết bệnh Diệu Trang Vương muốn trả ơn vị Ḥa thượng này bằng cách nhường ngôi, nhưng vị Ḥa thượng đă khiêm tốn từ chối với lư do là đă quen với tháng ngày núi rộng sông dài. Tuy nhiên trước khi giă biệt vị Ḥa Thường không quên dặn ḍ Diệu Trang Vương rằng:

Dám khuyên bệ hạ từ rày

Thi nhân bố chính cho hay ở ḿnh

Chớ hề ngược đăi sinh linh

Văn vũ triều đ́nh ái quốc ưu quân

Rồi Diệu Trang Vương gặp lại Diệu Thiện con ḿnh ở núi Hương Tích. Diệu Trang Vương quyết định ở lại luôn trên núi này để tu hành, và yêu vầu các quan hăy trở về tự lo liệu chuyện quốc gia đại sự:

Trẫm rày ơn Bụt ơn trời

Phụng các long đài thiên hạ vạn duyên

Để mặc văn vơ quần thần

Trở về giử lấy xa gần quy mô

Bèn vời Triệu Chấn trao cho

Vua tôi cả khóc lăn xồ đ̣i chôm

Tác giả CNTSTT cho rằng: “Đây hẳn là một h́nh thức cổ điển biểu tượng cho ư niệm cách mạng mới manh nha, một ư niệm đ̣i hỏi phải thay thế kẻ đại diện một chế độ sụp đổ bằng một tập thể lănh đạo mới, thể hiện được xu thế đi lên của thời đại”.

Trong đoạn kết Chân Nguyên giải thích tính diệu dụng của Đức Bồ Tát Quan Thế Âm trong sứ mạng cứu khổ, cứu nạn của Ngài đối với chúng sanh như thế này:

Tán ra khắp hết càn khôn

Người ta được biết Bụt Tiên ở ḷng

Pháp thân trạm tịch viên thông

Tịch quang phổ chiếu viên đồng thái hư

Tùy h́nh ứng vật tự như

Hóa thân bách ức độ chư muôn ḷai   

Như vậy, muốn được cảm ứng, muốn được Ngài cứu khổ cứu nạn th́ không cầu Ngài ở bên ngoài mà phải cầu Ngài ở trong chính mỗi người như lời khuyên của Chân Nguyên:

Niệm Ngài th́ niệm tại tâm

Khi tâm ta đă thanh tịnh th́ lập tức ta sẽ thấy Ngài thị hiện ngay:

Khắp ḥa dưới đất trên trời

Phổ môn thị hiện độ ḷai chúng sanh

Trí giả quán kỳ âm thanh

Giác tri tự tánh phân minh ṛng ṛng

Bản lai diện mục chân không

Nào có chấp tướng đàn ông đàn bà

Cửu liên đài thượng khai hoa

Như vậy sau khi đă viết TTBH ca tụng Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông, hai vị vua đă oanh liệt đánh tan ba cuộc xăm lăng của đế quốc Nguyên Mông rồi sau đó lại c̣n đưa một đất nước từ sự tàn phá của chiến tranh để trở thành một nước có nền văn minh rực rỡ nhất ở khu vực Đông Nam Á vào thế kỷ XIII, và viết ĐNTTH với mục đích là làm sao cho ḷng con người bớt chật hẹp, không c̣n phân biệt Bắc Nam để con người có thể nh́n nhau như t́nh huynh đệ bao la:

Ḷng tôi chẳng muốn Bắc Nam

Lấy làm bốn bể anh tam một nhà

Thu về một hội quốc gia

Địa lợi nhân ḥa lẽ ấy càng hơn

Và rồi viết Nam Hải Quan Âm để chỉ trích lại quan niệm của Nho giáo “Nhất nam viết hữu, Thập nữ viết vô” hay “Bất hiếu hữu tam, Vô hậu vi đại” với lời tuyên bố dơng dạc:

Vô nam dụng nữ cũng nên

Để rồi cuối cùng công bố bản tuyên ngôn nói lên tính b́nh đẳng tuyệt đối của Phật giáo:

Bản lai diện mục chân không

Nào có chấp tướng đàn ông đàn bà.

Vậy th́ những ước mơ của Chân Nguyên là ǵ? Trong TTBH ta thấy Chân Nguyên cầu mong:

Muôn đời diễn tợ quốc gia

Nước có Phật cốt sanh ra thánh hiền

Nước Nam dẹp được bốn bên

V́ có Phật báu ḥang thiên hộ tŕ

Đời đời Phật đạo quang huy

Quốc gia đảnh thạnh càng th́ tăng long

Và hy vọng cho người dân trong cả nước đều:

Đời đời noi đạo Thiền tông

Chánh pháp truyền ḷng ai được thời hay

Tổ đà đắp nấm trồng cây

Mộng Bồ Đề nở sau này càng cao

Khai hoa kết quả xao xao

Dơi truyền đất Việt tháp cao trùng trùng

Sau khi đă ước mơ “Quốc gia đảnh thạnh”, “Nuớc Nam dẹp được bốn bên”, hay “Dơi truyền đất Việt tháp cao trùng trùng” th́ trên cả những ước mơ đó là ước mơ ǵ?:

Chợ quê vui thú trẻ già

Cùng trông về đạo từ bi làm lành

Thơ vân tích thiện rành rành

Tu nhân tích đức đă thanh một ḷng

Ai ai nhàn nhạ thong dong

Nhân sơn trí thủy cùng ngong giáo Thiền

Nằm sau những câu thơ giản dị và có vẻ quê mùa này, ta vẫn thấy được sự khát khao vô cùng mănh liệt của Chân Nguyên cho một nước Việt thái b́nh và thạnh trị ở ngày mai!

Phải chăng đó là ước mơ mà Thiền Sư Chân Nguyên muốn gởi đến không những ở thời đại ông, mà c̣n cả những thế hệ mai sau của nước Việt?

 

Nha Trang mạnh Đông Đinh Hợi

T.P.A.

              [NSLONGHOA]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ NSLONGHOA
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 03/16/08