Chân dung nhân vật: Vụ án Lê Văn Duyệt Trần Văn Chi   “Nếu chúng ta bắn vào quá khứ một phát súng lục, thì tương lai sẽ bắn vào chúng ta một phát đại bác” (Ngạn ngữ Tây phương)   Vụ án Lê Văn Duyệt bắt nguồn từ việc Lê Văn Khôi nổi lên chống triều đình và đưa dòng họ hoàng tử Cảnh lên thay Minh Mạng. Lúc này Tổng Trấn Lê Văn Duyệt đã mất rồi. Lê Văn Duyệt sanh thời làm Tổng Trấn Gia Ðịnh là người có uy quyền nên ai cũng sợ. Là quan võ, tánh tình nóng nảy, thái độ trước triều đình không thích hợp, nhưng vua Minh Mạng nghĩ tình ông là người khai quốc công thần nên bỏ qua. Sau khi Lê Văn Duyệt mất, Minh Mạng bỏ chức Tổng Trấn thành Gia Ðịnh, đặt chức Tổng Ðốc tỉnh Phiên An, cử Nguyễn Văn Quế làm tổng đốc, Bạch Xuân Nguyên làm bố chánh và Nguyễn Chương Ðạt làm án sát. Bố chánh Bạch Xuân Nguyên vốn là người tham gian nói rằng phụng mật chỉ truy xét việc riêng Lê Văn Duyệt và đòi hỏi chứng cớ trị tội tôi tớ là Lê Văn Khôi. Sau khi bị bắt giam, Khôi vượt ngục tập họp với bè đảng cùng bọn quân hồi lương làm loạn (hồi lương là bọn có tội ở Bắc Kỳ bị đày vào Gia Ðịnh, sau thi hành án cho vào lính gọi là tù nhơn hồi lương). Ðêm 15 Tháng Năm 1833 Khôi cùng 27 bọn hồi lương nổi lên giết Bạch Xuân Nguyên, Nguyễn Văn Quế rồi tự xưng đại nguyên soái, lập ra triều đình riêng, đưa con trai của hoàng tử Cảnh là Hoàng Tôn Ðán lên để chiêu an; cho quân đi chiếm 6 tỉnh trong một tháng. Do yêu cầu của Khôi quân Tiêm La chia làm 5 đạo vượt sông Cửu Long qua đánh Hà Tiên, Châu Ðốc bị quân triều đình phái từ trung ương vào đánh bại và chiếm lại 6 tỉnh. Khôi về cố thủ trong thành Gia Ðịnh. Ðến tháng chạp năm 1833 Lê Văn Khôi bị bịnh thủng chết, con là Lê Văn Cú (Cầu) mới 8 tuổi được cử thay cha làm Nguyên Soái. Tháng Bảy năm 1835 thành bị hạ, tất cả 1.831 người trong thành bị bị giết và chôn tập thể gọi là “mả ngụy”. Theo “Ðịa lý lịch sử Sài Gòn Tp HCM” - nhiều tác giả: “Cuộc khởi binh đã lôi cuốn được nhiều thành phần khác nhau ở Gia Ðịnh như giáo dân Thiên chúa, một số Hoa kiều, một số dân tộc ít người vùng Quang Hóa (Tây Ninh), binh lính quê ở miền Bắc, miền Trung...” Ông Trần Trọng Kim trong “Việt Nam Sử lược” viết: “Trong 6 người thủ phạm phải đóng cũi giải về Huế, có một ông linh mục người Pháp tên Marchand (bấy giờ gọi là Cố Du)... Ông có ý muốn làm như Bá Ða Lộc, để giúp Lê Văn Khôi lập một nước theo đạo Thiên Chúa ở Gia Ðịnh”. Ðể hiểu về vụ án thiết nghĩ nên tìm hiểu về Vua Minh Mạng, ông vua đã ảnh hưởng đến vụ án.   Vua Minh Mạng, ông vua thế nào? Theo Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim: “Ðất Nam kỳ là đất củ nhà Nguyễn khai sáng ra, và cũng bởi đấy mà vua Thế Tổ lập nên sự nghiệp bản triều bây giờ, thế mà lại có sự phản nghịch là tại làm sao?... “Về sau có nhiều nhà làm sử, vì ý riêng mà cho ngài (Minh Mạng) là bạo quân thì thiết tưởng điều ấy không họp với lẽ công bằng. Phải biết rằng nước ta từ xưa đến nay, điều gì cũng theo Nho giáo, lấy tam cương, ngũ thường làm căn bản cho sự ăn ở... Ai tháo cái khóa ấy ra thì cho là không phải làm người nữa. Vậy con phải theo cha, tôi phải theo vua, sự trái với cái đạo ấy ra phải tội nặng, đáng chém giết... “...Vậy cứ bình tĩnh mà xét, thì dầu ngài không được là vị anh quân nữa, thì cũng không phải là ông vua tầm thường, cứ xem công việc của ngài làm thì rõ”.   Án Lê Văn Duyệt Sau khi dẹp xong vụ Lê Văn Khôi, năm 1835 theo Ðại Nam liệt truyện, có Ðô Sát Viện là Phan Bá Ðạt dâng sớ kể tội Tả Quân Lê Văn Duyệt xin tru đoạt quan chức, vợ con phải giải về Hình Bộ xét tội. Vua Minh Mạng dụ cho đình thần nghị xử. Vài hôm sau nhóm nội các là Hà Quyền, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Quýnh nghị tội: “Duyệt che chở cho quân phỉ loạn, gây nên sự biến, cái tai vạ tích lại đã lâu. Nay xét những giấy tờ của y ngày trước, rõ ra hình tích, tội nghịch có 6 điều”: Sáu tội tóm lại như sau: 1- Duyệt tự ý giao thông với nước Diến Diện, làm tôi không có phép được giao thông với nước ngoài; Tội thứ nhứt. 2- Tôi “Cố mưu việc riêng” khi giao thương với sứ thần nước Diến Ðiện; 3- Khi tàu bạt phong của Anh đậu vào Bình Thuận đã có chiếu chỉ hộ tống, Duyệt tự cho có quyền cho người dẫn tàu vào Gia Ðịnh. Duyệt tự xưng có quyền, xưa nay vẫn bị cấm. Tội “ xưng có quyền”; 4- Thị vệ Trần Văn Tình khi đi công sai Gia Ðịnh về Kinh báo cáo, Duyệt nghe thấy bất lợi tâu xin để y được chém Tình, nếu không y xin từ chức tổng trấn: đó là “tội yêu vua”; 5- Trong lời Duyệt tâu có ghi “Lão thần xa ở ngoài biên khổn, chỉ e triều đình tin dùng không được vững bền”. Ðó là “tội bất kính vua”; 6- Duyệt là tướng biên khổn dám kết đảng với Lê Chất trái đạo làm tôi. Theo Ðại Nam liệt truyện, bản án nghị rằng: “Vụ biến Phiên An, hắn thực là đầu vạ nên chiết theo luật mưu phản, khép vào tội lăng trì, song hắn đã chịu minh tru, vậy xin truy đoạt cáo sắc, phá bỏ quan quách giết thây, để tỏ gương răn cho người khác. Còn dư ông bà đời trước, ông nội bà nội, cha mẹ của hắn nếu được phong tặng các sắc, thì xin truy đoạt cả, mồ mả cha mẹ có tiếm dụng phong cáo trái phép nào thì đục bỏ bia đi”. Sau khi nghe tâu, Minh Mạng dụ Nội các rằng: “Lê Văn Duyệt xuất thân từ kẻ yếm hoạn, vốn là một đứa tớ trong nhà. Xảy gặp hội trung hưng, rồng mây gặp gỡ, đánh dẹp Tây Sơn cũng dự có phần công lao. Ðức Hoàng khảo ta nghĩ tới nó thuở nhỏ sai khiến ở trong cung, mới đem lòng tin cậy, nhiều lần cho nó cầm quyền đại tướng. Không ngờ bọn ấy là quân bất lương, mỗi ngày sinh ra kiêu căng, manh tâm phản nghịch, sinh chí làm càn, ăn nói hỗn xược... “...Các quân tù phạm xứ Thanh, Nghệ cùng là những kẻ hung ác, hắn đều chiêu dụ ra thú, tâu xin phép vào trướng hạ để làm nanh vuốt... Những kẻ tù phạm Bắc kỳ phát phối vào đó, hắn cho ở trong thành, rồi tha cho làm lính; lại kén lấy những voi khỏe đem ra nơi đồn thú; vét lấy những thuyền bè khí giới trong 6 tỉnh Nam kỳ chứa vào thành Phiên An; rồi lại nghe tên Trần Nhật Vĩnh mà hút hết cao huyết của dân Nam kỳ. Ðắp thành Phiên An tiếm bằng Kinh thành, hào thì sâu hơn... Thậm chí hắn nói với người ta rằng hắn vào trấn Gia Ðịnh, vốn là phong vương để giữ đất, chứ không phải như các tổng trấn tầm thường khác. Mả của cha hắn, em hắn cũng tiếm gọi là lăng...” (Theo Việt Nam Sử lược, Trần Trọng Kim). Triều đình nghị án Lê văn Duyệt 11 trọng tội trong đó có 7 tội trảm và 2 tội giảo. Bảy tội trảm là: 1-Sai người đi sang Diến Ðiện, âm kết ngoại giao. 2-Xin giao tàu Anh về thành Gia Ðịnh, để tỏ có quyền. 3- Xin giết thị vệ Trần Văn Tình để khóa miệng. 4- Kháng sớ. 5- Lập đảng với Lê Chất. 6- Giấu chứa giấy ngự bão. 7- Cho xây mộ cha, mộ em tiếm gọi là lăng, riêng Duyệt tự xưng là Cô. Hai tội giảo: Cố ý dung nạp Diến Ðiện. Nói với người là xin được quẻ hoàng bào, ý nói sẽ làm vua. Cuối cùng Minh Mạng dụ: “Song nghĩ hắn chết đã lâu, và đã truy đoạt quan tước, xương khô trong mả, không bõ gia hình. Vậy cho Tổng Ðốc Gia Ðịnh đến chỗ mả hắn, san làm đất phẳng và khắc đá dựng bia ở trên viết to những chữ: Chỗ này là nơi quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp, để chính tội danh cho kẻ đã chết, mà tỏ phép nước về đời sau, làm gương cho kẻ quyền gian muôn đời”. Ðến đời vua Tự Ðức, năm 1848, Ðông Các đại học sĩ là Võ Xuân Cẩn dâng sớ xin phục hồi quan tước, gia ơn cho con cháu các công thần Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt và Lê Chất. Vua Tự Ðức xem sớ cảm động và truy phong lại cho ba công thần và ban phẩm hàm cho con cháu. Cho đấp lại mộ Lê Văn Duyệt, cho tu bổ đền thờ cạnh mộ tại cùng Bà Chiểu nay gọi là Lăng Ông Bà Chiểu (Theo Nguyễn Triệu, tạp chí Tri Tân bài Lê Văn Duyệt) Gia Ðịnh là đất mới. Những quan Tổng Tổng Trấn Gia Ðịnh không chỉ là khai quốc công thần của nhà Nguyễn mà còn là những người biết chăm lo vỗ dân. Họ thực sự được dân thương mến lúc sanh tiền, nên khi quá vãng được dân thờ phượng. Ở trường hợp Lê Văn Duyệt, sự đóng góp của ông với tư cách là người hai lần làm Tổng Trấn Gia Ðịnh, người làm Tổng Trấn lâu nhứt, có hai quan điểm đánh giá khác nhau: Một quan điểm coi Lê Văn Duyệt là một công thần, danh tướng tài ba, suốt đời chăm lo cho dân và là một người có công khai phá và giữ vững biên cảnh phía Nam. Quan điểm khác coi Lê Văn Duyệt là một lãnh tụ phương Nam, có đầu óc cát cứ, cuộc bộ và còn là một đại thần chuyên quyền, thân Pháp, dung dưỡng giáo sĩ Gia tô, nâng đỡ người Hoa đi ngược lại đường lối chủ trương của Vua. Trước đây đánh giá nhân vật lịch sử nói chung, các công thần nhà Nguyễn nói riêng thì giữa Miền Nam và Miền Bắc rất khác biệt. Ở Miền Nam đánh giá sự đóng góp cụ thể từng nhơn vật trong chế độ ở trong giai đoạn lịch sử; trong khi miền Bắc đánh giá tổng thể, khái quát hóa mà qui kết chớ không căn cứ cống hiến cụ thể từng nhân vật. Nhớ rằng ngạn ngữ có câu “Nếu chúng ta bắn vào quá khứ một phát súng lục, thì tương lai sẽ bắn vào chúng ta một phát đại bác”. Tại miền Nam tới nay Lăng Ông Bà Chiểu vẫn còn, nói lên lòng biết ơn của con người ở đất Gia Ðịnh đối với Lê Văn Duyệt. tranvanchi@earthlink.net   XIN TÌM ÐỌC -Hương Vị Ngày Xưa, Văn hóa Ẩm thực Lục Tỉnh, 12 MK -Tình Nghĩa Giáo Khoa Thư, 50 năm đọc lai Quốc Văn Giáo Khoa Thư, 15MK Của nhà văn Trần Văn Chi vừa được tái bản. Sách có bán tại các nhà sách, hoặc liên lạc với tác giả: Email : tranvanchi@earthlink.net

              [BANTIN]