PHẦN THỨ NHÌ

CÁC BẬC SIÊU PHÀM Ở MIỀN THẤT SƠN

CHƯƠNG I

Đức Phật Thầy Tây An

GS Nguyễn Văn Hầu.

I. HÀNH VI VÀ THÂN THẾ BUỔI ĐẦU.

Đức Phật Thầy Tây An chính danh là Đoàn Minh Huyên, sanh vào giờ ngọ, ngày rằm tháng mười năm Đinh Mão (1807), nhằm năm Gia Long thứ sáu.

Ngài quê ở làng Tòng Sơn, tổng An Thạnh Thượng, tỉnh Sa Đéc (1). Tổ phụ ở đó từ lâu, nhưng tên họ là gì ngày nay không ai biết được. Chỉ biết trong thân tộc của Ngài, thuở Ngài mới ra đời, còn có hai người (anh chú bác) là Đoàn Văn Điểu  và Đoàn Văn Viên (2) mà thôi. Về sau khi hai ông này mất đi, con cháu vì trải qua nhiều lần tao loạn trong nước nên hoặc chết, hoặc xiêu lạc đi nơi nào mà hiện nay ở Tòng Sơn không còn thấy roi truyền miêu duệ.

Căn cứ vào nhiều bậc bô lão ở đây cho biết chắc chắn thì Đức Phật Thầy bỏ nhà ra đi từ lúc tuổi còn nhỏ lắm. Ngài đi đâu và làm gì, cả trong làng cho đến những người thân thuộc của Ngài cũng không ai hiểu được. Lần hồi, ngày lụn tháng qua, tên tuổi và hình dáng của Ngài chôn sâu vào thời gian, người ta không còn nhớ một mảy may gì về Ngài nữa.

Một hôm, khoảng đầu năm Kĩ Dậu (1849), Ngài quá giang với một chiếc ghe buôn từ miệt trong (?) về. Lúc đến vàm rạch Tòng Sơn, Ngài lên bộ lần theo bờ rạch mà đi (thuở ấy đuôi làng Tòng Sơn ngang làng Tịnh Thới, Sa Đéc, chớ không phải lỡ còn nhỏ quá như ngày nay). Khi đến  gần đình làng, gặp lúc có cây da trốc gốc ngã bật xuống sông, lấp cả đường nước, ghe xuồng qua lại đậu dồn chật cả một khúc sông, dân làng đang rũ nhau xúm lại thật đông, cột dây để kéo cây vào bờ. Công việc này hì hục đã ngót nửa ngày rồi mà vẫn vô hiệu, người ta định giải tán. Kịp khi Đức Phật Thầy vừa tới, Ngài thấy vậy bèn ngỏ lời với dân làng xin để Ngài kéo hộ:

- Các ông hãy cột dây lại, tôi sẽ ra sức tiếp tay với các ông.

Đám dân làng cười xòa:

- Chúng tôi lực lưỡng và đông đảo như thế này mà kéo không đi, ông ốm yếu quá làm sao tiếp nổi?

Đức Phật Thầy cười:

- Bà con thử cột xem, tôi liệu có cách kéo được.

Thấy lời nói ôn tồn và vẻ mặt quả quyết của "người khách lạ", mấy người dân làng lội xuống nước, cột dây lại và sắp hàng hai bên để chờ xem ông khách bộ hành này định kéo thế nào...

Đức Phật Thầy đứng giữa giơ tay lên, hô to:

- Hè... hãy kéo lên!

Hai hàng dây của hai tốp người vừa hơi căng thẳng, cây da từ từ xếp ngọn vào bờ, khỏi phải hè hụi ó la và nhọc công ra sức chi hết.

Những ghe xuồng đậu lại mấy hôm nay thấy trống được đường nước thì mừng rỡ ra đi. Mấy người dân làng vì mệt nhọc suốt buổi nay cũng uể oải kéo nhau về. Họ quên xem người khách bộ hành ấy về đâu, và cũng không buồn nghĩ đến chuyện cây da vì sao mà kéo vào được dễ dàng như vậy.

Xong việc, Đức Phật Thầy lại ra đi. Khi đến đình thần làng Tòng Sơn, Ngài ghé vào. Từ ấy người ta thấy Ngài ngụ luôn tại đây, ở mái hiên sau, ngày thì chặt sậy, làm cỏ, đêm đến lại quét lá da để nấu nước uống.

Được ít hôm, ông từ đình làng này thấy vậy có lòng lo sợ cho sự rủi ro xảy ra hoả hoạn, vì đình thuở ấy lợp bằng tranh, mà đêm đêm Đức Phật Thầy cứ đốt củi lửa lên hoài, nếu có bề nào thì sẽ khổ cho ông về phần trách nhiệm. Ông bèn đem ý kiến ấy mà bày tỏ cùng Đức Phật Thầy, và xin đừng đốt lửa ban đêm nữa.

Ngài điềm tĩnh niệm Phật mà trả lời:

- Tôi ở đâu thì sẽ giữ cho đó được bình yên, xin ông đừng ngại.

Năm ấy thời hành dịch tả nổi lên nhiều nơi, ở làng Tòng Sơn cũng bắt đầu có lai rai bịnh ấy. Chức việc làng và dân chúng thấy vậy lo sợ, họ xúm nhau lại đình, làm heo gà cúng vái và đóng bè để "tống gió" ra khỏi làng.

Nghe biết được việc ấy, Đức Phật Thầy ra trước chức việc làng. Ngài tỏ ý không muốn có công việc sát sanh hại vật mà tống gió, vì theo ý Ngài thì hãy tin tưởng Phật Trời cho thành lòng còn hơn, chứ tống như thế này, nếu thật có linh nghiệm thì cũng chỉ là một việc làm ích kỷ. Mình khỏi hoạ mà người khác mang tai thì sao?

Nhà chức trách trong làng không tin, cho là lời nói nhảm. Ngài buồn bã trở vào hiên sau, vừa đi vừa than:

- Các ống tống thì tôi xin rước!

Những lời biện giải đầy đạo đức và sáng suốt ấy của Đức Phật Thầy đã không đem lại được kết quả, mà trái lại, chức việc làng cho là một điềm gở, nên vài hôm sau, họ cử ông Thị sự (3) đến truyền lịnh không cho Ngài ở nữa, lấy cớ rằng trong làng không có quyền chứa chấp những người lạ mặt.

Đức Phật Thầy nhận lời, nhưng trước khi đi, Ngài yêu cầu ông Thị sự mua hộ cho Ngài một đôi đèn sáp để Ngài làm lễ khai lý lịch cho làng và dân chúng nghe đã.

Vì tính háo kỳ của ông Thị sự, và lòng tin tưởng của một ít người ở chung quanh đình, thấy Đức Phật Thầy có nhiều cử chỉ nữa hư nữa thực, nên cuộc lễ được tổ chức một cách rất mau lẹ.

Sau khi lên đèn nhang làm lễ, Đức Phật Thầy kể rõ ông bà cha mẹ mình là ai, bà con dòng họ có những người nào, bỏ nhà ra đi từ bé để tu hành và ngày nay được tỏ ngộ như thế nào, và sau rốt, Ngài tự xưng mình là Đoàn Minh Huyên.

Chức việc và dân làng nhiều người mửa tin nửa ngờ. Họ tính ra thì trong số thân thuộc mà Đức Phật Thầy đã kể, có ông Đoàn Văn Điểu và ông Đoàn Văn Viên hiện còn sống, và đang ở trong làng này, nên liền cho người mời đến.

Khi giáp mặt, ông Điểu cũng không nhận ra được Đức Phật Thầy. Ngài phải đem công việc gia đình đầu đuôi từ lúc ra đi thế nào mà thuật lại một mạch. Nghe xong, ông Điểu ôm Đức Phật Thầy mà khóc oà lên và sau khi chấm dứt câu chuyện hàn huyên, ông Điểu khuyên Ngài nên ở lại quê hương làm ăn với ông, đừng đi đâu nữa để đến phải thân hình tiều tụy, già nua trước tuổi như ngày nay (4).

Để trả lời ông Điểu, Đức Phật Thầy đem việc đạo lý ra mà bàn giải chung cho mọi người nghe, rồi xin cáo từ mà đi.

Bấy giờ ai nấy đều bừng tĩnh, vì thấu được ý nghĩa hay ho trong lẽ đạo mà Đức Phật Thầy vừa giải, nên chi tất cả đồng yêu cầu Ngài ở lại.

Đức Phật Thầy không chịu, Ngài nhứt định ra đi. Ngay khi ấy, bịnh dịch đã tràn lan tới tấp trong làng Tòng Sơn.

II. VÀO RẠCH TRÀ BƯ.

Xuống chiếc xuồng bần, bơi bằng một miếng tre nhỏ, Đức Phật Thầy đi ngược lòng rạch Tòng Sơn, đổ lên Cái Tàu Thượng.

Thấy cầm cọng không được nữa, anh em ông Điểu và mấy người dân làng dọn xuồng đi theo Ngài. Trong chuyến đi này, Ngài cho người ta thấy một điều kỳ diệu nữa, là: lúc xuồng đi theo Ngài thì năm người bơi năm giầm, trong khi ấy thì Ngài chỉ có một mình, lại chỉ bơi chẫm rãi bằng một miếng tre, thế mà xuồng Ngài vẫn cứ đi trước và biệt biệt xa dần, năm người nầy dù đã cố hết sức bơi nhưng cũng không tài nào theo kịp.

Khi đến rạch Trà Bư (thuộc làng An Thạnh Trung, gần ranh hạt Sa Đéc - Long Xuyên, cách xa chợ Cái Tàu Thượng lối bảy ngàn thước), Ngài lên bờ, vẹt đế sậy che một cái lều con, rồi ở luôn tại đó. Ông Điểu và mấy người dân làng Tòng Sơn khi theo dõi đến nơi, hết sức khẩn thiết yêu cầu, lạy mà xin Ngài trở về để cứu hộ cho bá tánh đang cơn hoạn nạn.

Đức Phật Thầy trả lời:

- Tuy tôi đã đi khỏi làng chớ hiện giờ vẫn còn để lại "cây thẻ năm ông" tại sau hiên đình. Mấy ông cứ về thỉnh đó mà uống và tin Trời tưởng Phật thì đau căn, bịnh gì cũng mạnh.

Ông Điểu và ai nấy rất mừng, trở về thì quả thật Ngài còn để lại tại đình Tòng Sơn một cây cờ ngũ sắc.

Người ta tuyên bố ra, một đồn mười, mười đồn trăm, thiên hạ lúc đầu tới đình thỉnh còn được cờ, vài hôm sau hết cờ, họ đẽo tới cán cờ đem về thiêu rồi hoà với nước mà uống, uống đâu hết đó.

Hết cờ hết cán, dân chúng kéo nhau vô Trà Bư yêu cầu Đức Phật Thầy chữa trị. Mấy hôm đầu còn có giấy vàng phát ra về sau Đức Phật Thầy chỉ cho bằng tro nhang mà không đủ. Số người kéo đến, xuồng ghe đậu chật cả một khúc sông. Trên bờ, lau sậy bị giậm rạp bằng cả xuống mặt đất. Một cảnh tấp nập đống vầy bỗng nhiên hiện ra giữa chốn hoang vu rừng bụi, không ai ngờ được.

III. KHI ĐẾN XẺO MÔN.

Mùa thu tháng 8 năm Kỉ Dậu (1849), dân chúng ở quang vùng Trà Bư như Hội An, Mỹ An và Tòng Sơn... nhờ có Đức Phật Thầy cứu độ nên bịnh thế đã yên, Ngài nghe đồn ở làng Kiến Thạnh bịnh dịch mới phát lên bạo hành lắm; động mối từ tâm, Ngài rời Trà Bư, bơi xuồng lên rạch Xẻo Môn (trước là làng Kiến Thạnh, nay đổi lại là Long Kiến, tỉnh Long Xuyên, để độ dân, tế thế (5).

Một sáng kia tại đình làng Kiến Thạnh (hồi trước ở tại vàm Chưng Đùn chứ không phải chỗ đình Long Kiến ngày nay), khi ông từ vào dâng hương trên bàn chánh, bỗng trông thấy một người lạ mặt ngồi chễm chệ giữa bàn Thần, ông từ hồn bất thủ xá, vừa la vữa chạy. Người ngồi trên bàn Thần thấy vậy kêu lên và ngoắt ông từ trở lại.

Xa xa nhìn lại, ông từ xem thấy người ấy mặt mũi có vẽ hiền lành, không có chi đáng sợ hãi, bèn chậm chậm rề lại và hỏi:

- Ông là ai, ở đâu mà dám đến đây ngồi trên bàn Thần như vậy?

Người lạ mặt ấy đáp:

- Ta là Phật Thầy, giáng thế đặng cứu nguy cho dân chúng!

Ông từ suy nghĩ một chút rồi hỏi:

- Ông xưng là Phật, vậy dân ở trong làng nầy hiện nay đang mắc bệnh ôn dịch mà chết rất nhiều, ông có thể cứu sống người ta được không?

- Được chứ, ai mắc bệnh ấy đâu, đem lại đây, ta cứu dùm cho!

Lúc ấy, trong làng người bị bịnh dịch chẳng thiếu chi. Ông từ cho hay ra, đang lúc ở gần đó có ông Thuông (6) bị ỉa mửa gần chết, người nhà xin cứu, quả nhiên Đức Phật Thầy trị được.

Tiếng đồn lan ra khắp làng, người ta đến xin cứu bịnh mỗi lúc một đông, đông hơn ở Trà Bư gấp bội, vì bịnh dịch đang lộng hành ở đây.

Ba hôm sau, chức việc làng thấy người ta đến rần rộ quá sợ bị quan trên quở phạt, bèn xin Đức Phật Thầy dời về cái cốc của ông Kiến (xéo rạch Xẻo Môn, chỗ cất chùa Tây An Cổ Tự ngày nay), cho tiện việc chữa bịnh và thờ Phật tại đình.

Cũng giấy vàng, tro nhang như ở Trà Bư mà phát ra hoài không đủ được, Đức Phật Thầy phải dùng đến áo nhang, nước lã. Thiên hạ chen chúc đến đông vầy, nhiều người chờ đợi đôi ba ngày mới thỉnh được thuốc, có người không chen vào được, phải lễ bái ở ngoài sân.

Hoạt cảnh này đã được giảng xưa diễn ra rất rõ:

Dầm trời thiên hạ như mưa,

Ban mai đến tối phát chưa rồi bùa.

Người đi tới trước vô chùa,

Mấy người tới trễ lạy đùa ngoài sân.

Chẳng những bịnh dịch mà thôi, ngoài ra bất luận bệnh chi Ngài cũng trị được, chỉ trừ một ít người tận số:

Nói cho bá tánh tỏ tình,

Mấy người tới số Thầy xin đặng nào.

Muôn ngàn thiên hạ xiết bao,

Đau căn Thầy độ bịnh nào cũng an.

Nơi đây, Ngài bắt đầu chỉ dạy cách tu hiền cho những người mộ Đạo, và dựng lên nghi thức thờ phượng trang hoàng, mở rộng chùa chiền, cùng thâu nhiều đệ tử.

IV. Bị Dời Về An Giang.

Từ khi Đức Phật Thầy dời sang cốc ông Kiến về sau thì bịnh nhơn đén xin thuốc càng ngày càng đông, người theo về tu niệm mỗi lúc một nhiều, danh tiếng đồn ra vang dội khắp nơi. Người ta mừng rỡ bảo nhau: Đức Phật Thầy quả là một vị Phật sống, lâm phàm trợ thế.

Lúc ấy nhà chức trách huyện Đông Xuyên (ngày nay là tỉnh Long Xuyên) rất kinh động, vì thấy lòng người trong huyện hầu hết đã hướng theo Đức Phật Thầy, ấy là chưa kể đến các vùng phụ cận. Họ nghĩ rằng nếu cứ để như vậy, rủi Ngài có chủ trương nổi lên một cuộc bạo động nào thì không phương gì dập tắt được, nên liền mật báo về tỉnh An Giang xin quan Tỉnh liệu định lẽ nào cho họ khỏi bề trách nhiệm.

Quan Tổng Đốc tỉnh An Giang bấy giờ là Huỳnh Mẫn Đạt (7) cũng có hay biết việc ấy, nhưng chưa rõ đích xác, nay được mật tin ở huyện Đông Xuyên báo lên kết quả quyết thì lấy làm lo sợ, e có sự xảy ra như vụ Lâm Sâm và nhóm thầy chùa làm loạn ở Trà Vinh trước đây mấy năm (Thiệu Trị nguyên niên 1840) đó chăng! Nên ông chẳng chút chần chừ, cấp tốc sai lính tráng xuống vời ngay Đức Phật Thầy về tỉnh.

Hôm ấy vào lúc giờ ngọ; bá tánh đến thỉnh thuốc đông đảo, nhưng giờ này ai nấy đều im lặng, để cho Đức Phật Thầy sửa soạn thời cúng. Bỗng từ ngoài sân có tiếng kêu vang:

- Có ông Đạo ở nhà đây không?

Đức Phật Thầy từ trong cốc lên tiếng:

- Có. Ai hỏi tôi có việc chi?

- Có lịnh quan Tổng Đốc An Giang đòi, ông Đạo phải sửa soạn đi liền theo chúng tôi bây giờ đây!

- Mấy ông nán cho tôi cúng ngọ một chút được không?

- Không được, chuyện gấp lắm!

Thế là Đức Phật Thầy không kịp từ giã bổn đạo, theo chân mấy tên lính xuống thuyền vượt thẳng lên An Giang. Trong bọn này, nghe đâu có Cai Trung và Đội Bồng chỉ huy nhưng Cai Trung thì đối xử với Đức Phật Thầy thật ôn hoà lễ độ nên không sao, còn Đội Bồng vì xấc lấc vô lễ nên sau đó ít ngày phải á khẩu rồi chết.

Khi giáp mặt quan Tổng Đốc An Giang, sau những câu hỏi chận đón để buộc tội Đức Phật Thầy là gian đạo sĩ, họ bày ra đủ cách để thử thách Ngài. Theo những bài lịch truyền nói về Ngài và nhiều bậc phụ lão thuật lại thì nào là lót tượng Phật Quan Âm dưới chiếu rồi bảo Ngài ngồi lên, trong khi có nhiều tăng sãi khác đã ngồi rồi trên chiếu ấy (8). Nào là dọn cơm chay để lẫn cơm mặn rồi bảo Ngài ăn, v.v... song nhứt nhứt Ngài đều ứng đáp trôi chảy, khám phá ra được hết.

Có lần người ta thử Ngài bằng cách cùng ngồi liều (9) với các vị Hoà thượng khác, xem ai đủ đức tính nhẫn nại hơn. Ngài bảo rằng ngồi liều bằng ngại diệp không có chi lạ, hãy dùng chuông nướng đỏ rồi úp lên đầu, như thế mới xem được có kiên tâm hay không. Các Hoà thượng nghe nói thất đảm, song Ngài thì vẫn điềm nhiên, đốt chuông đặt lên.

Sau khi tìm hết cách thử thách, nhà chức trách tỉnh An Giang đã đem lòng khâm phục Đức Phật Thầy, nhưng cũng phải tạm lưu giam Ngài để đợi lịnh triều đình định đoạt. Trong lúc lưu giam ấy, Ngài muốn ra vào tự ý, đội cai không tài nào ngăn cản được. Thế nên mấy lúc sau, người ta cho Ngài được ở ngoài tự do, không ràng buộc nữa.

Thể theo đề nghị của quan Tổng Đốc tỉnh An Giang, Đức Phật Thầy được triều đình chính thức công nhận, được tự do hành đạo, nhưng buộc Ngài phải xuống tóc như hàng tăng sãi tu Phật ở cửa Thiền. Tương truyền rằng trước khi Ngài thế phát, người ta có sắm sẵn cho Ngài một cái mặt kiếng, một cây kéo và một cái mâm, để tỏ lòng trọng kỉnh.

Khi xuống tóc rồi, Đức Phật Thầy chia ra gởi cho các môn nhơn đệ tử có tâm chí giữ làm kỹ niệm. Số tóc ấy hiện giờ mặc dầu đã trãi qua hơn một trăm năm, vẫn còn nhiều người giữ được.

V. Vào Núi Sam.

Sau khi Đức Phật Thầy được tha, để tránh sự hoài nghi của nhà cầm quyền, Ngài vào núi Sam ở chung một ngôi chùa sẵn có do giáo phái Lâm Tế lập ra v àđã được triều đình chứng nhận. Chùa này thờ Phật cốt, gõ mõ tụng kinh, không giống cách trần thiết và nghi thức hành đạo của Ngài. Lúc đầu khi Đức Phật Thầy mới vào đây, vị sư trú trì trong chùa xem Ngài như một người thường mới vào quy y thọ phái nhưng sau đó ít lâu, vì thấy được những đạo pháp lạ thường của Ngài, các sư mới tỏ ý khâm phục và đồng xin tôn Ngài lên bậc sư trưởng. Ngài từ chối, cho rằng trước sau như vậy, vả lại có như thế, cơ phổ hoá quần sanh của Ngài mới được phương tiện tu hành (10).

Từ ấy, cái bối cảnh ở Xẻo Môn trước kia đã như tàn tạ, nay bỗng nhiên được phô diễn lại nơi đây. Người ta rầm rập tới lui, xin phù thỉnh thuốc và thọ phái quy y.

Để thực hiện cho kỳ được cái giáo pháp vô vi chân truyền mà Ngài đã mở ra từ buổi trước, Đức Phật Thầy bắt đầu tìm những nơi hẻo lánh xa xôi để lập ra những cơ cấu tôn giáo -mà thuở ấy ngài cho gọi là trại ruộng- để đem bổn đạo tới đó vừa tu niệm vừa làm ăn. Bằng cách ấy, Ngài đã biểu thị tinh thần Phật giáo vị nhân sinh, lúc nào cũng vì đời vì người mà dùng Phật đạo để cứu khổ giác mê chớ không hề bi quan yếm thế.

Bởi vậy, các trại ruộng, trại gỗ lần lần được dựng lên quanh vùng Thất Sơn như ở Thới Sơn, Láng Linh và Ngài đã phái các vị đại đệ tử đến ở đó để chăm lo săn sóc công việc.Nghi thức thờ phượng thì đặc biệt theo giáo phái của Ngài là thờ trần điều, cúng nước lã, bông hoa mà thôi, chứ không phải như ở núi Sam.(11)

Lúc này Đức Phật Thầy tuy tiếng ở núi Sam chứ thật ra thì Ngài luôn luôn vân du đây đó để tùy cơ phổ độ quần sanh. Khắp vùng Thất Sơn không đâu là Ngài không bước đến. Thỉnh thoảng Ngài đến những trại ruộng để truyền dạy đạo pháp cho tín đồ, các ông Cố Quản, Đạo Xuyến, Đạo Lập, Đình Tây, Tăng Chủ, cậu hai Lãnh, v.v... đều được Ngài truyền cho bí pháp. Bởi vậy, về sau tín đồ của các vị này phần nhiều cũng được đắc đạo cả.

Ngài thọ được 50 tuổi, tịch tại núi Sam vào giờ Ngọ ngày 12 tháng 8 năm Bính Thìn (1856), trong lúc không bịnh chi lắm, tinh thần vẫn bình tĩnh, sau khi đã nhắc nhở đạo đức và dặn dò công việc cho các tín đồ.

(Còn Tiếp)

GS Nguyễn Văn Hầu.

CHÚ THÍCH:

(1) Khi xưa là làng Tòng Sơn, đến hồi Pháp thuộc thì ba làng Mỹ An, Mỹ Hưng và Tòng Sơn bị sáp nhập lại gọi là Mỹ An Hưng. Hiện nay cũng gọi là Tòng Sơn.

(2) Có người nói là Đoàn Văn Thuyên, không rõ tên nào đúng.

(3) Chúng tôi không hỏi được tên họ ông Thị sự nầy. Chỉ biết ông có người cháu tằng tôn là ông Hương giáo Tố mới chết mấy năm nay ở Tòng Sơn.

(4) Đức Phật Thầy tuổi Mẹo, tính ra tới năm trở về Tòng Sơn thì mới có 43 tuổi, thế mà nhiều cụ già nghe kể lại thì Ngài hồi ấy râu tóc như một ông già cho nên anh em ông Điểu không nhận ra được.

(5) Khi còn ở Tòng Sơn, Đức Phật Thầy có lúc băng xuồng ngang qua rạch Cái Dứa rồi ngược dòng vào làng Bình Đức (ngày nay làng Bình Đức đã sáp nhập cùng hai làng Phú Xuân và Tân Phước, gọi là Bình Phước Xuân, thuộc Cù Lao Giêng, Long Xuyên), rẻ sậy che lều ở đó ít lâu để phát phù trị bịnh. Nơi đây Ngài có thâu mấy vị đệ tử mà chúng tôi còn nghe biết là ông Chánh Bái Nguyễn Văn Duyên và ông Nguyễn Văn Kỉnh (đạo hiệu Thần Tự Kỉnh), tu niệm rất chí tâm. Khi Đức Phật Thầy qua Xẻo Môn rồi bị bắt lên An Giang, triều đình ra lịnh xuống tóc, Ngài có gởi về Cù Lao Giêng cho hai ông này mỗi người một lọn. Ngày nay con cháu ông Duyên không thấy còn ai, không biết bảo vật ấy về đâu, còn ông Kỉnh thì lưu truyền mớ tóc ấy được đến bây giờ, hiện cháu huyền tôn của ông ấy là ông Nguyễn Ngọc Chơi còn giữ. Vì không rõ được nguyên cớ và ngày tháng Đức Phật Thầy qua đây, nên không dám chép ở phần trên.

(6) Ông Thuông lúc đó còn nhỏ, sau lớn lên làm Hương Cả nên người ta gọi là ông Cả Thuông.

7) Khi Pháp vào Nam Kỳ thì Huỳnh Mẫn Đạt vì già yếu nên xin hồi hưu, đổi Phan Khắc Thân lên thay ở An Giang.

(8) Giảng xưa có chép chuyện quan tỉnh An Giang mời Đức Phật Thầy ngồi trên chiếu, trong khi dưới chiếu ấy có lót tượng Phật. Ngài trả lời đại ý như vầy:

Bẩm tôi xin đứng dưới nầy,

Hoà thượng, thầy sãi ngồi rày hai bên

Tham ăn thấy thác một bên,

Dưới tưọng Phật Bà Hoà Thượng ngồi trên.

Hoà thượng nghe nói ngã lăn....

(9) Tức ngồi thiền.

(10) Do đó mà khi Đức Phật Thầy tịch, người ta mới khắc vào bia cho rằng ngài ở trong giáo phái Lâm Tế như ngày nay ta còn thấy tại mộ phần của Ngài ở núi Sam. Và cũng chính vì thế mà vị Hoà thượng Lâm Tế hồi ấy được dân chúng suy tôn là Hoà Thượng Tổ hay Hoà Thượng Cố.

(11) Đoàn khai hoang thứ nhất vào Thất Sơn, bên chân núi Két, nơi mà rừng bụi rậm rì, hổ báo lúc nào cũng có thể xuất hiện để đe dọa hoặc làm hại người ta được. Đoàn này chia làm hai nơi, một do ông Bùi Văn Thân tức Tăng Chủ Bùi Thiền Sư, một do ông Bùi Văn Tây tức Đình Tây chỉ huy. Nơi đây nông trại Hưng Thới và Xuân Sơn được dựng lên. Đoàn khai hoang thứ hai do ông Quản Thành tức Đạo Thành điều khiển, đem nhau đến Láng Linh, một vùng bùn lầy, mùa lụt như biển cả mà mùa hạn thì như bải cát hoang. Địa thế không thuận lợi mấy cho nông nghiệp nhưng rất đắc địa cho khách ẩn cư tịch mịch. Tại vùng này, một trại ruộng mệnh danh là Bửu Hương Các được dựng lên. Đoàn thứ ba do ông Đặng Văn Ngoạn đưa về miền Cần Lố, bên kia bờ Tiền Giang (vùng Đồng Tháp Mười). Một ngôi chùa được dựng lên tại Trà Bông để các tín đồ chiêm bái; còn ruộng rẫy thì mở ra khắp nẻo rạch Trà Bông, trong lòng Cần Lố, lạch ông Bường.

Đoàn thứ tư về Cái Dầu, nay là xã Bình Long, sát hữu ngạn Hậu Giang, nơi có nhiều phù sa, tuy không phải chỗ hoàn toàn hoang lâm, nhưng vẫn còn mênh mông đất rộng, ông Nguyễn Văn Xuyến, tức Đạo Xuyến, đã cai quản các tín đồ sinh hoạt tại địa điểm này.