Ôn Mãn Giác, Hình Ảnh

Con Voi Già Trong Kinh Pháp Cú

Tâm Hà Lê Công Đa

 

Cố Hoà Thượng Mãn Giác

 

 

1. Trong lối xưng hô của người Phật tử Việt Nam đối với những bậc cao tăng yêu kính của mình có một danh xưng rất mực thân thương: Ôn. Nhiều khi để tỏ lòng tôn kính, Phật tử còn tránh gọi thẳng pháp hiệu của qúy ngài mà bằng cái tên của ngôi chùa của vị đó trú trì. Chẳng hạn như khi nói đến Ôn Thiên Mụ, thì ai cũng biết là người ta muốn nói đến Hoà Thượng Đôn Hậu, Ôn Già Lam có nghĩa là ngài Trí Thủ, Ôn Từ Đàm thì có nghĩa là Hoà Thượng Thiện Siêu… Hoà Thượng Mãn Giác cũng đã được những Phật tử yêu quý ngài gọi bằng cái tên thân thương như thế: Ôn Mãn Giác.

 

Ôn là bậc tôn túc thứ ba trong hàng giáo phẩm của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất trước đây đã ra đi theo tiếng gọi của lẽ vô thường. Trước đây là Ôn Thiền Định (nguyên Tổng Vụ Trưởng Kiến Thiết), rồi đến Ôn Huyền Vi (nguyên Tổng Vụ Trưởng Hoằng Pháp) và bây giờ là Ôn Mãn Giác (nguyên Tổng Vụ Trưởng Văn Hoá). Là một bậc long tượng trong hàng ngũ tăng già, sự ra đi lần này của Ôn Mãn Giác đã để lại một dấu ấn sâu đậm và nỗi tiếc thương trong hàng ngũ Phật tử ở khắp nơi, một mất mát không gì bù đắp nỗi. Tổ quốc Việt Nam từ nay mất đi một người con  thủy chung với đất nước. Phật Giáo Việt Nam đã mất đi không những một tăng tài mà còn là một nhà thơ, nhà giáo dục, nhà văn hoá tài ba.

 

Là một nhân vật nổi tiếng, và là một người luôn nặng lòng với quê hương dân tộc,  tất nhiên Ôn Mãn Giác cũng không thể nào tránh khỏi những ganh ghét, đố kỵ của thế nhân, và là đích nhắm của những thế lực vô minh, phi dân tộc. Ôn đã từng bị mạ lỵ, bị chụp mũ, bị biểu tình, với đủ thứ tội, tuy nhiên trong cung cách của một Thiền sư, lần nào Ôn cũng đã hoá giải những chống đối một cách thật nhẹ nhàng. Một lần, vào đầu thập niên 1980, khi chủ trì Đại Hội Hoằng Pháp tổ chức lần đầu tiên tại thành phố Seattle, một nhóm biểu đã tình tụ tập ở ngoài đường không ngừng la ó với những ngôn từ khiếm nhã. Họ tố cáo Ôn là người chủ trương “không chào cờ Quốc Gia”. Phật tử ở địa phương thì không xa lạ gì với những kẻ biểu tình, biết rõ ai đứng đằng sau họ và với mục đích gì, thế nên đã khuyên Ôn không cần phải quan tâm đến nhóm người này. Tuy nhiên Ôn vẫn bước ra đường nói chuyện với họ. Bằng ngôn ngữ khiêm cung nhã nhặn của một tăng sĩ và sau một “thời pháp” bất đắc dĩ, Ôn đã kết thúc cuộc nói chuyện bằng một lời mời, đại ý, “Quý vị tố cáo rằng Thầy không chào cờ Quốc Gia, thì bây giờ có sẵn cờ Quốc Gia đây, mời qúy vị đứng vào với Thầy chụp chung một bức hình kỷ niệm.” Lúng túng trước đề nghị bất ngờ này, nhóm biểu tình không biết làm gì khác hơn là líu ríu đứng vào chung quanh Ôn. Những khuôn mặt mới đằng đằng sát khí trước đây bây giờ đang cố nặn ra những nụ cười thật tươi, thật “ăn ảnh”. Và sau đó thì nhóm biểu tình cuốn cờ dẹp trống kéo đi, trả lại cái không khí yên tĩnh cho Đại Hội Hoằng Pháp.

 

Một lần khác, một chiến dịch được tung ra có tính cách quy mô bài bản hơn, tố cáo Ôn là đã viết bài nhiệt thành ca tụng Cộng Sản.  Họ trưng ra tất cả những bằng chứng với thủ bút và chữ ký của Ôn. Thì ra nội dung của cái bài viết được mô tả là “ca tụng cộng sản” này không gì khác hơn là bài “thu hoạch” của Ôn sau khi dự khoá “bồi dưỡng chính trị” của toàn bộ giáo chức miền Nam sau ngày 30-4-75. Như mọi người đều biết, khi miền Nam thay ngôi đổi chủ, tất cả giáo chức miền Nam từ cấp Tiểu học đến Đại học-ngoại trừ thành phần sĩ quan biệt phái- đều phải đi tham dự một khoá học tập chính trị ngắn ngày, và cuối khoá học, mỗi người đều phải viết một bài “thu hoạch” để tổng kết nhận thức về những bài chính trị mà mình đã học. Ôn nguyên là giáo sư của cả hai Trường Đại học Văn Khoa và Vạn Hạnh thì cũng phải đi “học tập” chung với mọi người và hành xử như mọi người thôi. Khi khoá học kết thúc, ở vào cái thời điểm mà không một ai biết rõ được “hàng thần lơ láo phận mình ra sao”, để được yên thân, để khỏi bị những rắc rối phiền hà về sau, hầu như tất cả các thầy cô giáo đều viết những bài “thu hoạch” bọc xuôi theo những bài chính trị đã được giảng dạy. Bài “thu hoạch chính trị” của Ôn cũng được viết ra cùng một thứ ngôn ngữ như thế. Trước luồng sóng chống đối đang dậy lên một cách ồn ào này, Ôn chỉ bình thản mĩm cười nêu lên một câu hỏi rất nhẹ nhàng với những người đánh phá: “Làm sao mà qúy vị có được bài ‘thu hoạch chính trị’ này?”  Có lẽ không cần phải giải thích dài dòng ở đây, mọi người hẵn cũng đã biết ai là người có quyền lưu trữ những bài thu hoạch chính trị này và bây giờ được mang ra với dụng ý gì. Câu hỏi của Ôn như là một cơn mưa dập tắt ngay một đám cháy rừng âm ỉ.

 

Ở trên chỉ là một vài thí dụ nhỏ trong trăm ngàn thí dụ khác mà Ôn đã ứng xử với đời trong mấy chục năm qua. Trong cái cõi trần gian đầy hệ lụy này, giữa những mưu đồ và thế lực yêu ma đang chòng chéo lẫn nhau thao túng sân chơi hải ngoại thiếu vắng trọng tài, Ôn đã đón nhận tất cả những hòn tên mũi đạn đến từ mọi phía -ngoại thù lẫn nội thù - tất cả đều được núp dưới những nhân danh cao đẹp, những vỏ bọc hoa mỹ. Nói ngoại thù, nội thù là nói theo cái tâm thế gian còn sân si của chúng ta, còn Ôn là Trưởng Tử của Như Lai, Ôn đã vượt ra khỏi thế gian, vượt ra khỏi những hận thù vây bủa nên đã đón nhận chúng một cách thản nhiên, như hình ảnh con voi già xung trận mà Đức Thế Tôn đã mô tả trong bài kinh Pháp Cú: 

 

Ta như voi giữa trận

hứng chịu cung tên rơi

chịu đựng mọi phỉ báng

ác giới rất nhiều người.

(Kinh Pháp Cú.320. HT Minh Châu dịch)

 

 

2. Là một người nhiệt tâm với đạo pháp, ngay khi mới đặt chân đến đất Hoa Kỳ, Ôn đã bắt tay ngay vào công việc hoằng pháp lợi sanh. Đại Hội Hoằng Pháp lần đầu tiên tại Seatle đã thổi bùng lên một luồng sinh khí mới cho những hoạt động Phật sự của người Việt xa quê mà Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ do Ôn làm Hội Chủ là một nhân tố tích cực. Năm 1992 -nếu tôi nhớ không lầm- Đại Hội VI của Tổng Hội được tổ chức tại thành phố Olympia, thủ phủ của Tiểu Bang Washington dưới sự chủ trì của Ôn và Hoà Thượng Hộ Giác, lúc đó là Chủ Tịch Ủy Ban Đại Diện của Tổng Hội. Đây là một Đại Hội rất mực hoành tráng mà Lễ Bế Mạc được tổ chức ngay tại Đại Sảnh Đường của toà nhà Tiểu Bang, với sự tham dự của một số lớn giới chức lập pháp, hành pháp tại địa phương.

 

Trong Đại Hội này đã xảy ra một biến cố quan trọng, khi một đệ tử của Ôn Thiên Mụ, Đại Đức Hạnh Tuấn, công bố bức Thông Điệp kêu gọi Phật giáo đồ hải ngoại đoàn kết lại để đóng góp vào công việc phụng sự Đạo Pháp và Dân Tộc một cách thiết thực. Cả Đại Hội đã không ai cầm được nước mắt trước lời kêu gọi thống thiết này của Ôn Đôn Hậu, Rất nhiều người đã bật khóc và người khóc nhiều nhất, khóc với tất cả nỗi trầm thống bi thương tận đáy lòng không ai khác hơn là Ôn Mãn Giác. Phải chăng tâm hồn nhạy cảm của một nhà thơ thường dễ dàng rung động trước nỗi đau nhân thế nên Ôn là người rất dễ khóc? Cái tính dễ khóc này cũng là một đề tài cho nhiều người chỉ trích -kể cả những người tự xưng mình là Phật tử. Họ lên tiếng dè bỉu Ôn: “Đã tu đến ngôi vị Hoà Thượng, sao lại còn để cho thất tình lục dục chi phối, hở ra một tí là khóc!” Đối với những vị “Phật tử” khó tính này chắc rồi ra trên thế gian sẽ không còn ai “Thấy vui muốn cười là cười, thấy buồn muốn khóc là khóc…” nữa.  Họ ngăn cấm cả những giòng nước mắt chảy ra cho đời, cho đạo. Chắc họ quên mất rằng một vị Hoà Thượng cũng là con người. Họ cũng quên mất hay là đã không biết rằng đâu có phải chỉ có Hoà Thượng mà ngay cả những bậc đã đắc quả A la hán, đã tận diệt mọi phiền não thế gian cũng vẫn còn khóc như thường. Cái ngày mà Đức Phật nhập diệt đó, bao nhiêu vị A la hán đã khóc than thảm thiết. Những cái khóc rất người. Thế nên đối với tôi một vị Hoà Thượng còn nước mắt vẫn đáng yêu hơn là một người không còn nước mắt. Không nước mắt thì là gỗ đá vô tri rồi còn gì. Tu để mà trở thành gỗ đá vô tri thì tu để làm gì? Làm sao mà còn chia xẻ được những nỗi khổ đau của nhân thế?

 

Trở lại với Đại Hội VI của Tổng Hội, bức Thông Điệp của Ôn Đôn Hậu đã đánh dấu một biến cố rất có ý nghĩa đối với đa số Phật giáo đồ Việt Nam hải ngoại. Trong tinh thần “y giáo phụng hành,” Đại Hội này đã có đề cập đến việc hình thành một Uỷ Ban Vận Động để tiến đến công cuộc thống nhất Phật giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, Thông điệp của Ôn Thiên Mụ cũng đồng thời đã được sự hưởng ứng của những tổ chức Phật giáo đang hành hoạt tại Hoa Kỳ và sau đó một Uỷ Ban Vận Động khác đã được hình thành, từ đây khai sinh ra Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất Hải Ngoại tại Hoa Kỳ. Một số cộng sự viên của Ôn trong Tổng Hội đã bước lên chiếc thuyền mới, còn Ôn, người thuyền trưởng, vì cơ duyên chưa đủ, vẫn còn ở lại với chiếc thuyền cũ của mình. Nhưng thuyền nào thì cũng là thuyền Bát Nhã thôi.

 

Chính từ Đại Hội này mà tôi đã có dịp sinh hoạt gần gũi hơn với Ôn Mãn Giác. Thế nên từ chỗ quen biết thân tình đó mà sau này nhân dịp tổ chức ngày thất tuần cho Bác sĩ Nguyễn Duy Tài, nguyên Chủ Tịch Tổng Hội Phật Tử Việt Nam, chúng tôi đã thỉnh mời Ôn đến làm chủ lễ và biết chắc một điều là Ôn sẽ hoan hỉ nhận lời. Lúc này thì Ôn đã yếu lắm rồi, đi đâu cũng phải có hai thị giả theo nâng đỡ ở hai bên. Trong cái nắng gió của mùa hè Cali, trong cái chuyển động chóng mặt của thành phố bị ách tắc giao thông vào bậc nhất Hoa Kỳ này, Ôn vẫn cố gắng để đến rất đúng giờ. Sự có mặt của Ôn, những lời lẽ chí tình của Ôn phát biểu trong buổi lễ là một an ủi rất lớn cho Ban Tổ Chức cũng như gia quyến và những thân nhân, bằng hữu của cố Bác Sĩ Nguyễn Duy Tài, một người cư sĩ đã tận tụy cống hiến cả cuộc đời mình cho Dân Tộc và Đạo Pháp. Ôn là người luôn luôn cư xử có tình, có nghĩa, có thủy, có chung như thế. Là người mang nặng tinh thần và lối xử thế của đạo học Đông Phương, Ôn rất trân trọng tình nghĩa. Ôn biết rất rõ rằng, Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất –trong đó Ôn là một thành viên của Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương- được xây dựng lên là thành quả của hằng hàng lớp lớp Tăng Ni, Phật tử. Trong những đóng góp mồ hôi nước mắt và máu xương đó, có cả máu xương của những người cư sĩ. Lịch sử của đạo hay đời gì cũng thế. Nhất tướng công thành vạn cốt khô. Ôn đã không để cho Bác sĩ Nguyễn Duy Tài ra đi trong tẻ lạnh.

 

Là người trân trọng tình nghĩa như thế, Ôn cũng đã không để cho Đại Tướng Dương Văn Minh ra đi trong tẻ lạnh khi đứng ra nhận lời làm chủ lễ cho tang lễ của Đại Tướng. Có rất nhiều người tự nhận mình là Phật tử nhưng lại không dám thẳng thắn bày tỏ lòng thiện cảm của mình đối với một người đã từng dang tay cứu vớt Phật Giáo Việt Nam ra  khỏi cơn nước lửa. Có thể họ không phải là những kẻ vong ân bội nghĩa nhưng đã không đủ can đảm để đón nhận những mũi tên độc đến từ những miệng lưỡi thị phi. Thân Cộng. Đầu hàng cộng sản. Hay như mới đây, “Con rối của Mỹ và Cộng Sản”. Đại loại như thế. Lịch sử đã phơi bày ra rõ ràng trước mắt mà vẫn còn có những âm mưu đổi trắng thay đen. Mỹ bỏ miền Nam rồi. Ông Thiệu bỏ chạy rồi. Ông Minh còn làm được gì trước một vận nước đến hồi tang thương như thế? Nói ông Minh là con rối của Mỹ thì hoá ra tất cả những nhà lãnh đạo miền Nam đều là con rối của Mỹ? Như vậy tại sao lại còn có những kẻ cam tâm đi làm con rối cho những con rối? Nói ông Minh là “con rối của cộng sản” thì có phải ông Hương -người thân cận bậc nhất của ông Thiệu- trong cái ngày mưa buồn cuối tháng Tư đó, cũng đã nhỏ lệ để thỉnh cầu “Đại Tướng đứng ra cứu nước”? Như vậy hoá ra những nhà lãnh đạo miền Nam đều là những “con rối của cộng sản”? Chẳng qua là:

 

Gíó đưa cây cải về trời

Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.

 

Nhưng có một người tình nguyện đứng ra để chia xẻ những lời đắng cay đó là Ôn Mãn Giác. Đã là con voi già xung trận thì Ôn còn sá gì những miệng lằn lưỡi mối của thế gian! Thế nên, sự ra đi của Ôn là một mất mát không thể đền bù. Từ đây hàng ngũ Phật tử Việt Nam đã mất đi một con “voi già”, một nhân cách sáng ngời rực rỡ.

 

 

3. Mỗi lần có dịp về Cali hầu như tôi đều tự dặn lòng là phải ghé thăm Ôn. Nếu không dặn mình như thế thì giữa sự lôi kéo của bằng hữu, giữa bề bộn của công việc không khéo có khi lại quên mất. Thế nên lần nào cũng vậy, hễ đến Cali việc làm trước tiên của tôi là điện thoại đến chùa để lấy hẹn thăm Ôn. Được Ôn xem là “người nhà”, lần nào cũng thế, lời hẹn thường được mở đầu bằng một câu vỏn vẹn: “Trưa nay tụi con xin phép được đến thăm Ôn”. Hẹn theo kiểu này có nghĩa là khách muốn vòi vĩnh được ăn trưa cùng Ôn. Dĩ nhiên là Ôn hiểu điều này và lần nào cũng sửa soạn chu đáo một bửa cơm chay “thịnh soạn” để chờ khách. Qua đó buổi hàn huyên giữa thầy trò thường được kéo dài trong suốt bửa ăn, rồi qua trà đàm và có thể kéo dài thêm vài giờ sau đó nếu Ôn không bận rộn chuyện Phật sự.

 

Nếu người Việt thường nói, “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, thì đối với Ôn, buổi cơm chay đạo vị có lẽ là một nhập đề tốt nhất cho bao nhiêu câu chuyện đạo, đời tiếp nối theo sau. Trong cái không khí thân tình của bửa ăn, con người rất dễ trãi lòng ra với nhau. Đây có lẽ cũng là một trong những nét đặc biệt trong cung cách đối xử của Ôn với tha nhân, phảng phất phong thái của một thiền sư, một nhà thơ và một nhà văn hoá. Thì ẩm thực cũng là một khía cạnh của văn hoá chứ còn gì nữa. Tính chất văn hoá đó cũng đã được thể hiện trong mâm cơm chay đặc sệt Huế mà Ôn đải khách. Tôi đã được đọc một bài viết của một tác giả nào đó nói về những nàng dâu xứ Huế thuộc những gia đình quyền quý trước đây, trong đó có đề cập đến cách thức họ nấu cổ, sắp xếp cổ bàn trong những ngày giổ, Tết. Tất cả mọi chi tiết đều được kể ra rất chi li, ngay cả việc món ăn phải được múc vào ngay ở trong lòng dĩa không được dây một chút ra ngoài. Bửa cơm chay mà Ôn đải khách cũng mang một phong vị như thế. Có một cái gì đó rất Huế trong cách nấu nướng và bày biện các món ăn. Nói rằng Ôn đải khách bằng một bửa cơm chay thịnh soạn là không ngoa chút nào. Có đến hàng chục món ăn khác nhau, mỗi thứ một ít sắp xếp xinh xắn gọn ghẽ trên bàn. Ăn xong là cứ muốn ăn nữa. Và lần sau lại cứ muốn đến thăm Ôn.

 

Trong những lần được ăn cơm với Ôn như thế, khách được nghe Ôn kể đủ tất cả những mẫu chuyện đạo đời. Từ những giai thoại trong chốn Thiền môn, đến cả những chuyện về thế thái nhân tình –khi Ôn thấy đủ thân tình. Nhưng Ôn không hề hàm chứa trách móc, chê bai một ai. Qua Ôn tôi mới biết là Mật Tông cũng đã có mặt ở miền Trung rất lâu đời với những nhà sư pháp thuật cao cường, có người đã mang cả một ngôi chùa từ bờ sông bên này sang bờ sông bên kia, cứ như là chuyện thần thoại. Trong những lần nói chuyện như thế, Ôn cũng đã nhắc đến tên hai người với tất cả lòng cảm mến, đó là thầy Nhật Từ và Lý Khôi Việt. Nghĩ rằng tôi không quen biết với Việt, Ôn còn giải thích thêm ý nghĩa của bút hiệu Lý Khôi Việt là gì… Thế nhưng bây giờ Ôn đã ra đi, có nghĩa là từ nay mỗi lần về Cali tôi sẽ không còn dịp nào để được hầu chuyện với Ôn nữa.

 

Ôn đã ra đi, nhưng Ôn vẫn còn đó, trong lòng người Phật tử Việt Nam. Mặc cho những tang thương dâu biển, những lớp sóng phế hưng, bóng dáng của Ôn, nhà thơ Huyền Không, vẫn mãi tồn tại trong anh, trong chị, trong chúng ta với hai câu thơ bất hủ:

 

“Mái chùa che chở hồn dân tộc,

Nếp sống muôn đời của tổ tiên”

(Thơ Huyền Không. Chùa Xưa. 1949)

 

Thơ của Ôn phảng phất mối tình son sắt với quê hương dân tộc, với mái tranh nghèo, với mái chùa xưa. Cho đến cuối đời, tôi biết là Ôn vẫn luôn nặng lòng với đất tổ quê cha. Quê hương miền Trung khốn cùng, đói nghèo đó làm sao mà Ôn lại không thương cho được. Nhưng cái vùng đất nắng lửa mưa dầu này cũng đã sản xuất ra không biết bao nhiêu tăng tài cho Phật Giáo Việt Nam. Từng ngày qua, tôi biết Ôn vẫn để cho hồn mình dõi theo những đám mây Hàng, và cho đến hôm nay thì có lẽ Ôn đã biến thành một vầng mây trắng, bay thong dong trở lại quê nhà, nhập vào những vầng mây thanh thản trên bầu trời quê hương, của hàng ngàn năm trước, và của hàng ngàn năm sau. Đó là những gì mà Ôn đã để lại cho chúng ta, cho cõi đời trầm luân tràn ngập oán thù này. Một bài học của yêu thương, không thù hận:

 

Vui thay, chúng ta sống

Không hận giữa hận thù

giữa những người thù hận

ta sống không hận thù!

(Kinh Pháp Cú.197. HT Minh Châu dịch)

 

Chân thành kính bái giác linh Ôn.

 

Tâm Hà Lê Công Đa