Nguyễn Du Đă Chịu Ảnh Hưởng

Phật Giáo Như Thế Nào?

Thích Đại Lăn

Viết về cụ Nguyễn Du mà chúng ta không nói đến ḷng thương vô hạn của cụ đối với chính ḿnh đối với tha nhân, đối với xă hội th́ đó là một vấn đề thiếu sót; viết về Nguyễn Du mà không nói đến Phật giáo th́ đó cũng là một thiếu sót quang trọng, v́ toàn bộ sự nghiệp văn thơ của cụ đều phát xuất từ hai quan điểm này để từ đó cụ gởi gắm tâm sự của cụ lại cho người hậu thế. V́ vậy cho nên khi nghiên cứu về văn thơ của cụ th́ bắt buộc chúng ta phải biết về nhân sinh của chính cụ và qua quan niệm khổ của Phật giáo. Theo giáo lư của đức Đạo sư th́ nền tảng căn bản của việc học Phật được đặt trên ba học Giới-Định-Tuệ, cho nên Thiền định được coi như là một pháp môn tu học chung cho cả hai thừa Đại và Tiểu trong việc hoàn thiện ba nghiệp thâ-khẩu-ư thanh tịnh để chấm dứt khổ đau mà đức Đạo sư đă căn cứ vào những hiện tượng duyên khởi-hiện hữu-vô thường-biến dịch của nhân sinh và vũ trụ mà xác nhận rằng: “Thế gian là giả tạm, bất toàn, trống rỗng, là đau khổ”. Ngay đến những trạng thái mà người đời cho rằng hạnh phúc an vui cũng luôn bị luật vô thường chi phối nên chúng chỉ là những trạng thái có được giả tạm không thật hữu, nên chúng cũng thuộc về đau khổ. Do đó, đau khổ bao gồm tất cả mọi ư nghĩa được quan niệm có được phát xuất từ ba phương diện: Khổ-khổ (Dukkha-dukkha), hoại-khổ (viparināma-dukkha), và hành-khổ (samkhāra-dukkha) [ba phương diện này chúng tôi đă giải thích phẩn dẫn nhập], bằng vào giải thoát khổ đau do ba nghiệp sinh ra, khi hành giả đạt được giải thoát hoàn toàn khổ đau th́ tự nhiên an lạc hạnh phúc hiển bày. 

Và theo cái học của Thiền th́ gồm có: Thiền Thế gian, và Thiền Tiểu thừa - Thiền Đại thừa (Như lai Thiền) cuối cùng là Thiền của Tối thượng thừa (Tổ sư Thiền). Ba loại Thiền trước được y cứ vào văn tự của kinh điển để học và thực tập, nhưng riêng Tối thượng thừa Thiền th́ không y cứ vào văn tự của kinh điển thông thường mà chỉ tạm mượn những kinh nào khế họp với căn cơ bén nhạy tạo ra những nghi t́nh bất hợp lư đối với thế trí biện thông của thế gian, cộng với những duyên sống để khai mở những vướng mắc của vô minh khổ đau cho hành giả mà thôi, nên Tổ sư Bồ-đề Đạt-ma đă chủ trương “Dĩ tâm truyền tâm, bất lập văn tự.[1] ”  Ở đây Nguyễn Du tiên sinh cũng đă từng học Thiền và thực tập thiền qua kinh Kim cương (một quyển Kinh mà Thiền tông Trung hoa mượn làm duyên, để y cứ cho những người mới bước chân vào Tối thượng thừa Thiền thực tập của Hoàng Mai ngũ tổ và, cũng nhờ Kinh Kim cương mà Tổ Huệ Năng thành vị tổ sư thứ sáu của Thiền tông Trung hoa[2] . Nhưng v́ sao tiên sinh đă từng thực tập Thiền bằng cách độc tụng tư duy về kinh Kim cương hàng ngh́n lần mà cũng vẫn chưa ngộ được chỗ rốt ráo của kinh, trong khi chỉ qua cái nh́n lại “dưới chân đài phân kinh” của Thái tử Lương Chiêu Minh xưa kia c̣n để lại, th́ ngộ ra được cái bổn lai diện mục rốt ráo của Kinh Kim Cương chính “Vô Tự” thị chân kinh (Tối thượng thừa Thiền)? Thật ra ở đây cụ Tiên Điền, nếu trước đó đă không độc tụng hàng ngh́n lần kinh Kim Cương th́ chưa chắc qua cái nh́n đó cụ có thể ngộ ra được chỗ rốt ráo của kinh được! Nhưng chính nhờ đă huân tập hàng ngh́n lần về nghi t́nh “Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm, 應無所住而生其心”[3]  (nên sinh tâm ḿnh vào nơi không có chỗ trụ). Vậy nơi nào là nơi không có chỗ trụ? Đây chính là cái nghi t́nh được tạo ra bỡi thiền Công Án hay Tham Thoại Đầu của Tổ sư Thiền mà cụ đă được huân tập kinh qua đến mức vừa đầy; bây giờ chỉ cần giọt nước cuối cùng đổ vào nghi t́nh đó th́ cái nghi t́nh đó sẽ bùng vỡ. Ở đây chính cái nh́n lại “Dưới chân đài phân kinh” là giọt nước cuối cùng để Tiên sinh ngộ ra được “Vô tự” chính là chân kinh, cũng chính là không chỗ trụ. Giờ đây đích thị Nguyễn Du tiên sinh đă trở thành một Thiền sư. Nhưng trước khi để trở thành một Thiền sư th́ Nguyễn Du tiên sinh trước đó cụ đă kinh qua những năm tháng dài độc tụng tư duy, nghiền ngẫm về kinh Kim Cương, và trước đó nữa tuy chúng ta không biết được cụ đă học tập những kinh sách nào được ghi lại qua văn thơ, nhưng qua tư tưởng Phật giáo, mà cụ đă thể hiện trong văn thơ để lại ngoài truyện Kiều ra, cho chúng ta thấy rằng Phật giáo Tiểu thừa đă ăn sâu vào trong tiềm thức của cụ qua nhân quả báo ứng của mỗi cá thể được thay thế bỡi mệnh Trời, thể hiện tư tưởng nhân duyên sống của nhân sinh, qua đó chúng bị luật vô thường luôn chi phối đổi thay. Mệnh Trời ở trong truyện Kiều chỉ là một tiền đề được cụ nêu lên để đại diện cho một quan niệm của Nho giáo, bằng vào nhân bản tính qua tác nhân tạo nghiệp của con người theo luật tắc nhân quả báo ứng của Phật giáo mà phủ định đi tính siêu h́nh Định mệnh hay Thiên mệnh của Nho giáo, điều này nếu không muốn nói là điều sai lầm của Nho giáo mà cụ nh́n ra được. (việc này chúng tôi sẽ bàn kỹ qua nghiên cứu truyện Kiều). 

1/ NGUYỄN DU VÀ CUỘC ĐỜI.

Qua tiểu sử của cụ, ngoại trừ mười năm của thời thơ ấu an ổn sống trong ṿng tay của mẹ và gia đ́nh tại Thăng Long và quê nhà Tiên Điền, Hà Tĩnh; nhưng sau đó những biến cố cứ măi dồn dập đổ lên đầu cậu bé Nguyễn Du: mười tuổi cha mất, mười hai tuổi mẹ lại qua đời không ǵ bất hạnh và đoạn trường hơn là làm đứa trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ vào cái tuổi đang c̣n ham chơi, đang cần chỗ nương tựa … và cũng từ đó bắt đầu cụ nếm mùi thăng trầm khổ ải  tủi nhục trong nương nhờ ở tạm từ nơi này qua nơi khác và, cũng luôn tùy thuộc vào sự thăng trầm của những người thân. Việc đổi thay triều đại, việc lên voi xuống chó chỉ trong tích tắc và, những hậu quả đầy khổ đau tất yếu theo sau qua chánh báo (cá nhân) cùng y báo (gia đ́nh-xă hội), đă nói lên được tính vô thường khổ đau luôn hiện hữu qua cuộc sống nhân sinh và riêng cá nhân cụ. Hơn bốn mươi ba năm c̣n lại trên cơi đời, trong khoảng thời gian này, nhất là mười năm giang hồ cát bụi, sống xa mái ấm gia đ́nh lúc nào cụ cũng mang một nỗi buồn đau rộng lớn, thương ḿnh, thương những người thân, thương cho những đồng loại phải chịu đày đọa khổ cực. Cửa nhà tan nát đổi thay trong kiếp người bên cạnh những đổi thay của ngoại cảnh thiên nhiên, thời thế loạn lạc chia ly, kế sinh nhai mịt mờ phía trước, thân phận ăn đậu ở nhờ tủi cực khôn nguôi, nỗi lo lắng luôn dằn vặt trong nếp tư duy suy nghĩ, đến nỗi mới ba mươi tuổi trên đầu mà tóc trắng bạc phơ, tư tưởng muốn sống nơi vắng vẻ vô sự cũng bắt đầu xuất hiện:

 “… Hà năng lạc phát quy lâm khứ,
Ngọa thính tùng phong hưởng bán vân.”
何  能  落  髮  歸  林  去
臥  聽  松  風  響  半  雲
(Tự thán II)**
Dich:
… Làm sao xuống tóc về rừng ẩn,
Nằm nghe tùng hát gió đưa mây.”

Tư tưởng muốn xuống tóc vào rừng ở ẩn làm một người vô sự trước cuộc sống là một dấu hiệu tự quy hướng vế chính ḿnh để dọn đường cho việc nghiên cứu Phật pháp và thực hành độc kinh Phật, trở thành một hành giả tu tập thiền sau này của cụ. Tư tưởng này xuất hiện trong khoảng thời gian mười năm lưu lạc giang hồ cát bụi đă h́nh thành qua những kinh nghiệm sống, kinh qua trong những đắng cay khổ nhục của cuộc sống lưu đày rày đây mai đó của một thân lữ thứ trên quê hương rộng mà không có nhà, có thể đây là thời gian từ năm 1786-1795. Sau mười năm lưu lạc giang hồ cụ đă trở về sống với núi rừng dưới chân núi Hồng Lĩnh bên ḍng Lam giang và, cuối cùng cũng không tránh được phải ra làm quan với một thái độ bất đắc dĩ, để từ đó cụ ghi lại cuộc đời ḿnh qua những vần thơ chữ Hán đầy thương đau và buồn chán, nghiệt ngă cho chính ḿnh và tha nhân cùng xă hội. Những h́nh ảnh cụ ghi lại qua thơ văn không ngoài cái quan niệm vô thường-khổ-không của Phật giáo như trên chúng tôi đă tŕnh bày đối với cuộc đời qua khổ-khổ, hoại khổ, hành khổ, đầy ngậm ngùi đớn đau, đầy xúc động trong một cái nh́n sâu xa từ hiện tượng đến bản chất của chúng. Cái nh́n tận căn đẽ này chính là cái nh́n chánh kiến của Phật giáo, từ mê qua ngộ. Khi là mê th́ các pháp trở thành pháp thế gian, pháp hữu lậu, pháp khổ đau; c̣n khi chúng ta ngộ ra rồi th́ các pháp này trở thành pháp xuất thế gian, pháp vô lậu, pháp an vui giải thoát.

Từ một cậu bé tuổi vừa lên năm đă theo gia đ́nh về quê nội tại Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh dưới núi Hồng Lĩnh, cạnh sông Lam, khi cha ḿnh cáo lăo từ quan về quê vào năm Tân măo 1771[4] . Đây là dấu hiệu mở màn của bước chân đầu cho những bước phong trần khổ ải sau này của cụ. Sau khi cậu bé Nguyễn Du theo cha và gia đ́nh về quê th́, năm năm sau người cha mất đi và, tiếp hai năm nữa là mất luôn cả người mẹ thân yêu. Bây giờ cậu bé Nguyễn Du thật sự đă trở thành trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ; mới mười hai tuổi đầu mà cậu bé phải chịu một nỗi mất mát đớn đau đoạn trường đến thế th́ cuộc đời của cậu sẽ ra sao sau này? Đây là những kí ức được Nguyễn Du tiên sinh ghi lại khi nhớ lại ngày mới bước chân về lại làng quê nội trên bến Giang Đ́nh cùng cha ḿnh và gia đ́nh, trong đó có cậu bé Nguyễn Du lúc 5 tuổi và, từ đó cho đến những năm biến động sau này cho cả gia đ́nh và cá nhân cậu bé. Những h́nh ảnh đó và những biến động trong cuộc sống của gia đ́nh sau này được cụ ghi lại một cách tổng quát, nhưng chúng nói lên được cái quan niệm vô thường-khổ đau của đạo Phật luôn hiện hữu trong cuộc sống và, chính cụ là người đă trải qua và kinh nghiệm trong cuộc sống của chính ḿnh, của gia đ́nh, của xă hội qua bài thơ Giang Đ́nh hữu cảm:

“Ức tích ngô ông tạ lăo th́,
Phiêu phiêu bồ tứ thử giang mi.
Tiên chu kích thủy thần long đấu,
Bảo cái phù không thụy hạc phi.
Nhất tự y thường vô mịch xứ,
Lưỡng đê yên thảo bất thăng bi.
Bách niên đa thiểu thương tâm sự,
Cận nhật trường an đại dĩ phi.[5] ”
憶  昔  吾  翁  謝  老  時
飄  飄  蒲  駟  此  江  湄
仙  舟  激  水  神  龍  鬥
寶  蓋  浮  空  瑞  鶴  飛
一  自  衣  裳  無  覓  處
兩  隄  煙  草  不  勝  悲
百  年  多  少  傷  心  事
近  日  長  安  大  已  非
(Giang Đ́nh hữu cảm)
Dịch:
Nhớ lúc xưa, cha ta cáo lăo,
Tấp nập ngựa xe bến sông này.
Thuyền tiên rẽ nước rồng giao đấu,
Lọng quư trên không hạc gieo lành.
Từ khi xiêm áo không t́m thấy,
Khói cỏ đôi bờ chịu bi thương.
Cận nhật kinh thành nhiều khác lạ,
Trăm năm nhiều ít chuyện thương tâm!

Qua bài thơ này Nguyễn Du tiên sinh đă ghi lại những kí ức những cảnh tượng đă xảy ra khi cha cáo lăo từ quan về làng, khi ḿnh c̣n là một cậu bé vừa lên năm nào ngựa xe trên bến dưới thuyền, cờ lọng quư che phủ rợp trời cho đến khi áo xiêm lộng lẫy không c̣n t́m thấy nữa và, những biến động gia đ́nh xảy ra sau đó; mọi việc vô thường đều đổi thay một cách nhanh chóng, từ h́nh thức trạng thái tâm lư này đổi sang hính thức trạng thái tâm lư khác. Ngay đến khói cỏ bên đôi bờ đê không c̣n xanh nữa mà đă theo ḷng người bi thương không kém và, những biến động khác thường nơi kinh đô cũng thay đổi. Ḷng người thay đổi, thế sự đổi thay. Từ những thay đổi này: nếu là ĺa xa những người chúng ta thương yêu quí mến như cha mẹ, anh chị em, bà con quyến thuộc bạn bè và, những hoàn cảnh yêu thích của ta (thuộc về ái biệt ly); cùng những ǵ mà chúng ta mong muốn đạt được: như mong cùng chung sống với nhau, không chia ĺa ngăn cách, nhưng chúng không thuận t́nh với mong ước của chúng ta (thuộc về cầu bất đắc) th́, tất cả những điều đó mang đến cho cá nhân Nguyễn Du tiên sinh và cả cho chúng ta những đều đau khổ thương tâm hết. 

Trên là những nét chấm phá về cuộc đời long đong ch́m nổi khổ đau mà Nguyễn Du tiên sinh đă kinh qua và nh́n thấy ngay trong cuộc sống của chính ḿnh và tha nhơn trong xă hội. Trước hết cá nhân tiên sinh đối với với gia đ́nh anh em họ hàng thân thích và, nơi quê hương cố chủ; v́ biến cố gia đ́nh: cha mẹ mất sớm sau đó mang đến t́nh trạng gia đ́nh ly tán, thậm chí đến nơi ở cũng không c̣n nữa. Ngay bản thân của Nguyễn Du tiên sinh phải cậy nhờ vào anh em cùng những thân nhân khác mà sống lay lất qua ngày. Thời gian ly tán này (ái biệt ly) là một thời gian tạo ra những biến động về tâm lư cho cậu bé Nguyễn Du, một cảm thức đau khổ về nỗi chia ly và một mặc cảm ăn nhờ ở đậu sinh ra đau buồn và hận cho chính thân ḿnh không làm ǵ được trong khi đầu đă bạc mà thời gian cứ qua đi:

“…Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán,
Bạch đầu đa hận tuế thời thiên …”
鴻  嶺  無  家  兄  弟  散
白  頭  多  恨  歲  時  遷
(Quỳnh Hải nguyên tiêu)[6] 
Dịch:
… Hồng Lĩnh không nhà anh em vắng,
Bạc đầu hận lắm tháng năm qua…
hay:
“ … Cố hương đệ muội âm hao tuyệt,
Bất kiến b́nh an nhất chỉ thư.”
故  鄉  弟  妹  音  耗  絕
不  見  平  安  一  紙  書
(Sơn cư mạn hứng)**
Dịch:
… Đệ muội quê nhà bặt âm tín,
Thư báo b́nh an chẳng thấy nào! 

Từ ly tán cửa nhà, anh em mỗi người mỗi ngả theo sự thăng trầm của chánh báo và y báo, v́ vậy tin tức quê nhà và cả anh em cũng bặt vô âm tín. Đây là một thứ t́nh cảm mong muốn được tin nhau, được gặp lại nhau mà không được nên mang bộ mặt “Cầu bất đắc”, th́ sẽ sinh ra khổ đau, từ đó:

“ … Nhất phiến hương tâm thiềm ảnh hạ,
Kinh niên biệt lệ nhạn thinh sơ…”
一  片  鄉  心  蟾  影  下
經  年  別  淚  雁  聲  初
(Sơn cư mạn hứng)**
Dịch:
… Bao năm lệ biệt đầu tiếng nhạn
Một tấm ḷng quê nhớ dưới trăng…
Hay:
“ … Ky lữ đa niên đăng hạ lệ,
Gia hương thiên lư nguyệt trung tâm…”
羈  旅  多  年  燈  下  淚
家  鄉  千  里  月  中  心
(Xuân dạ)**
Dịch:
… Bao năm làm khách đèn chong lệ,
Ngh́n dặm quê nhà trăng dơi tâm …

Lệ nhỏ dưới đèn, dưới trăng biểu hiện cho h́nh ảnh cụ Nguyễn Du đang là người lữ khách sống nương nơi quê người, một thân một ḿnh cô độc vào những lúc nhớ nhà, nhớ quê, nhớ người thân mà không được toại nguyện trong việc gặp lại nên phải âm thầm chịu đựng nỗi dày ṿ thương nhớ khổ đau. Nó là h́nh ảnh giải tỏa nỗi nhớ nhung khổ nhục qua giọt lệ âm thầm rơi dưới đèn dưới trăng; chỉ có đèn và trăng là vật chứng giám nỗi niềm riêng tư cho lữ khách. Cho dù cụ lúc nào cũng nghĩ nhớ đến quê nhà, nhưng không có cách nào để giải quyết nỗi nhớ thương đó nên đành chấp nhận nó như chấp nhận nỗi bất hạnh của chính ḿnh:

“… Hành nhân hồi thủ xứ,
Vô ná cố hương sầu.”
行  人  回  首  處
無  那  故  鄉  愁
(Tái du Tam Điệp sơn)**
Dịch:
“… Người đi quay đầu nh́n quê cũ,
Đành vậy! thương sầu cố hương thôi.”

Đành chấp nhận thân tàn xin gởi quê người, v́ thân xác này trở thành trở ngại cho việc đi đứng trở về thăm quê, nhưng hồn người, tư tưởng người không phải là vật có chất ngại nên tự do tự tại trong việc đi về thăm viếng cố hương. Đây cũng là một h́nh thức để an ủi và chia sẻ làm vơi đi nỗi thương nhớ v́ xa quê:

“… Đỗ vũ nhât thinh xuân khứ hỉ,
Hồn hề quy lai bi cố hương.”
杜  宇  一  聲  春  去  矣
魂  兮  歸  來  悲  故  鄉 
(Ngẫu thư công quán bích I)**
Dịch:
… Một tiếng cuốc kêu xuân đă qua,
Hồn ơi về lại, thương cố hương.”

Và cứ như vậy nỗi thương nhớ quê nhà cứ dày ṿ tâm hồn và thân xác cụ như vậy là mười năm trường, vẫn là kẻ khách lữ phong trần tha phương cầu thực, sống bám nhờ vào người, trong khi trên đầu tóc bạc lại bạc thêm:

“Thập tải phong trần khứ quốc xa,
Tiêu tiêu bạch phát kư nhân gia…”
十   載   風   塵   去   國   賒
蕭   蕭   白   髮   寄   人   家
(U cư II)**
Dịch:
Mười năm gió bụi quê xa cách,
Tóc bạc phất phơ cậy nhà người…”

Mười năm gió bụi khổ đau thương nhớ cũng đủ đề cho cụ nh́n rơ ra được chân tướng của cuộc đời qua khía cạnh “ái biệt ly” là khổ, “cầu bất đắc” là khổ. Đây chỉ mới là hai khía cạnh của tám khía cạnh khổ theo đức Đạo sư đă dạy. Trong thời gian mười năm giang hồ cát bụi và, những năm c̣n lại trên cơi đời cụ c̣n có những nỗi khổ khác nữa được thể hiện qua trong cuộc sống như: Sống, già, bệnh, tử[7] , oán thù đối mặt nhau, năm uẩn không đều ḥa. Đây là những hiện tượng tất yếu phải kinh qua của đời người cho bất cứ một cá nhân nào hiện hữu th́ phải bước qua và, chúng cũng trở thành những nguyên nhân đưa đến những kết quả khổ đau khác trong cuộc đời mà cá nhân cụ và mọi người phải gánh chịu: Hoàn cảnh loạn lạc của chiến tranh cũng đưa đến chia ĺa chết chóc người thân, tan nát nhà cửa về gia đ́nh cũng như xă hội về măt kinh tế, chúng là hậu quả của “Oán tắng hội” sinh ra đau khổ đổ lệ u hoài cho kiếp người;

“… Tang tử binh tiền thiên lư lệ,
Thân bằng đăng hạ sổ hàng thư
Ngư long lănh lạc nhàn thu da,
Bách chủng u hoài vị nhất sư.”
桑  梓  乒  前  千  里  淚
親  朋  燈  下  數  行  書
魚  龍  冷  落  閒  秋  夜
百  種  幽  懷  未  一  攄
(Bát muộn)**
Dịch:
… Bà con dưới đèn vài tin nhắn,
Quê nhà binh lửa, lệ rơi xa
Đêm thu tịch mịch cá rồng lặng
Trăm mối u hoài một chưa vơi.”

Ai trong chúng ta không lo không sợ cho những người thân yêu của ḿnh trước cơn binh lửa nơi quê nhà, khi chúng ta từ ngh́n dặm xa không giúp ǵ được cho họ, chỉ biết cầu nguyện và dùng nước mắt của ḿnh để tạm vơi đi niềm đau khổ đang dày ṿ; trong khi đó cụ ở xa quê cũng phải kiên dè và sợ sệt lẫn nhau khi ở quê người.

“… Dị hương dưỡng chuyết sơ pḥng tục,
Loạn thế toàn sinh cửu úy nhơn …”
異  鄉  養  拙  初  防  俗
亂  世  全  生  久  畏  人
(U cư I)** 
Dịch:
… Quê người tỏ vụng pḥng thế tục,
Đời loạn luôn sanh sợ mọi người…”

Đây là một kế sống an toàn dành cho những nạn nhân tha hương của thời thế loạn lạc, kẽo không vô t́nh sẽ làm đối tượng cho mọi sự đối đầu thù địch nghi ngờ. Hay chiến tranh loạn lạc cũng có thể đưa người về cơi chết hay tù tội, điều đó chúng ta không thể nào lường trước được. Ngay bản thân cụ Tiên điền Nguyễn Du cũng là nạn nhân của tù tội do oán ghét chế độ Tây sơn đang hiện hữu trước mắt cụ vào lúc bấy giờ mà ra:

“ … Tứ hải phong trần gia quốc lệ,
Thập tuần lao ngục tử sinh tâm …”
四  海  風  塵  家  國  淚
十  旬  牢  獄  死  生  心
(Mỵ trung mạn hứng)**
dịch:
Gió bụi khởi khắp nơi, lệ nước nhà,
Lao ngục mười tuần, ḷng lo sống chết …”

Chỉ có ngục tù Nguyễn Du tiên sinh mới có đủ thời gian để ngồi tư duy suy nghĩ về nỗi sống chết. Con người th́ ai cũng có tâm lư ham sống sợ chết, đó là một thứ tâm lư b́nh thường, nhưng đối với cụ v́ một chút tâm sự không biết ngơ cùng ai, v́ nó sâu thẳm như ḍng Quế giang dưới chân núi Hồng Lĩnh, đó chính là nỗi khổ tâm của cụ:

“… Ngă hữu thốn tâm vô dữ ngữ,
Hồng sơn sơn hạ Quế giang thâm.”
我  有  寸  心  無  與  語
鴻  山  山  下  桂  江  深
(Mỵ trung mạn hứng)**
Dịch:
Ta có tấc ḷng không biết bày tỏ cùng ai,
V́ nó sâu thẳm như sông Lam dưới núi Hồng. 

Tấc ḷng sâu thẳm như thế nào mà không biết đem nó ra để bày tỏ cùng ai? Cái sâu thẳm ở đây v́ nguy hiểm khó nói ra, hay là cái sâu thẳm không ai ḍ biết được như đáy ḍng sâu Lam dưới núi Hồng? Ở đây đối với cụ Nguyễn Du chúng ta có thể hiểu theo nghĩa nào cũng được, v́ hiện thực một nghĩa và cũng có thế: “Bất tri tam bách dư niên hậu, thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.” Đó là những nỗi đau của riêng cá nhân cụ Nguyễn Du; nhưng cũng có thể là nỗi đau chung của mọi người qua kiếp người. Thật ra cuộc đời đâu chỉ giới hạn trong những trạng huống có thể gây ra đau khổ như vậy đâu (nhơn tai), mà c̣n nữa: Nào là cái đau khổ vỉ thiên nhiên (thiên tai) có thể ập đến cho chúng ta bất cử giờ phút nào: 

“… Cố hương  hạn cửu phương nông,
Thập khẩu hài nhi thái sắc đồng …”
故  鄉  亢  旱  久  妨  農
十  口  孩  兒  菜  色  同
(Ngẫu hứng IV)**
Dịch:
… Cố hương hạn hán hại nhà nông,
Mười đứa con thơ mặt xanh rờn…

Một thân một ḿnh nơi tha hương đất khách, nhưng cụ vẫn canh cánh bên ḷng về mười đứa con thơ tại quê nhà lâm vào thiên tai hạn hán mất mùa, không đủ cái ăn cái mặc, thân thể xanh như lá rau, không sắc tố hồng cầu do thiếu ăn. Và có ǵ đau khổ lo lắng hơn khi thân đang mang bệnh nặng nằm liệt giường, c̣n phải lo cái ăn cho mười miệng trẻ đang đói chờ ăn từ nơi quê nhà đang réo gọi nữa! 

“… Thập khẩu đề cơ hoành lĩnh bắc,
Nhất thân ngọa bệnh đế thành động …”
十  口  啼  饑  橫  嶺  北
一  身  臥  病  帝  城  東
(Ngẫu đề)**
Dịch:
… Mười miệng đ̣i ăn, bắc hoành sơn,
Một thân nằm bệnh, đông kinh thành …

Một thân một ḿnh nơi đất khách lại bị bệnh, người thân không có, bạn bè mới nơi ở cũng không nhiều nên đành âm thầm chịu đựng với con bệnh cũ dằn dai, cô đơn buồn khổ trong những ngày xuân:

“Trường đồ nhựt mộ tân du thiểu,
Nhất thất xuân hàn cựu bệnh đa…”
長  途  日  暮  新  遊  少
一  室  春  寒  舊  病  多
(U cư II)**
Dịch:
Đường dài chiều tối, bạn mới ít,
Xuân lạnh một nhà bệnh cũ mang…

Trong khi sống nơi đất khách quê người thân th́ nhiều bệnh tật, tâm th́ lúc nào cũng buồn bực, nhưng khi cụ đă về lại quê nhà rồi mà bệnh tật càng ngày càng tăng chứ không giảm và nổi buồn đau cũng theo đó mà tăng thêm, càng ngày bệnh càng trầm trọng hơn:

“Đa bệnh đa sầu khí bất thư,
Thập tuần khốn ngọa Quế giang cư …”
多  病  多  愁  氣  不  舒
十  旬  困  臥  桂  江  居
(Ngọa bệnh I)**
Dịch:
Mười tuần nằm khổ bên sông Quế
Nhiều bệnh nhiều sầu khí chẳng thông…

Không có buồn nào bằng cái buồn người bị bệnh nặng mà không người chăm sóc hỏi han và, như vậy bệnh càng nặng hơn. Nhiều lúc buồn quá cụ Nguyễn Du phải nghĩ đến làm sao t́m loại thuốc tiên nào để cụ uống cho mau lành bệnh, hoặc xin thấy được ánh sáng vi diệu hiển hiện chiếu xuống cơi trần gian phá tan màng u ám cho nhân loại được nhờ:

“… Thập niên túc tật vô nhân vấn,
Cửu chuyển hoàn đan hà xứ tầm.
An đắc huyền quang minh nguyệt hiện,
Dương quang hạ chiếu phá quần âm.”
十  年  夙  疾  無  人  問
九  轉  還  丹  何  處  尋
安  得  玄  關  明  月  見
陽  光  下  照  破  群  陰
(Ngọa bệnh II)**
Dịch:
Mười năm tật bệnh không người hỏi,
T́m đâu thuốc tiên luyện chín lần?
Mong hiện ánh sáng trăng màu nhiệm,
Ánh dương chiếu xuống phá quần âm.

Qua những bài thơ trích đoạn ở trên, chúng tôi chỉ trích ra một ít trong những số bài thơ chữ Hán được cụ Nguyễn Du gởi gắm tâm sự của ḿnh vào những khổ đau buồn thương nỗi nhớ mà cụ đă trải qua trong những biến động của gia đ́nh trong loạn lạc chia ly, nhà tan cửa nát, con thơ nheo nhóc đói khổ, thiên tai hạn hán, chiến tranh, tù tội, tật bệnh vây quanh suốt kiếp người cụ Nguyễn Du cũng như mọi người trong chúng ta. Chúng là những nguyên nhân đưa đến khổ đau cho nhân thế. Ở đây là những nguyên nhân trực tiếp giáng xuống đầu người, chúng có thể nh́n thấy rơ được:

“Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên,
Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên.
xuân lan thu cúc thành hư sự,
hạ thử đông hàn đoạt thiếu niên.”
壯  士  白 頭  悲  向ẻ  天
雄  心  生  計  兩   茫  然
春  蘭  秋  菊  成  虛  事
夏  暑  冬  寒  奪  少  年
(tạp thi I)**
Dịch:
Nh́n trời tráng sĩ buồn đầu bạc, 
Kế sống, hùng tâm vẫn mịt mờ.
Xuân lan thu cúc thành chuyện huyễn,
Hạ nóng đông hàn cướp tuổi hoa.” 

Những điều đó cụ Nguyễn Du cũng không ngoài ngoại lệ. Cụ buồn đau v́ chí lớn, kế sống riêng cá nhân ḿnh vẫn c̣n mờ mịt, cộng thêm gia đ́nh ly tán mỗi người v́ miếng cơm manh áo mà phải lầm than phiêu bạc khắp nơi nên đầu đă bạc lại bạc thêm. Đây là những điều mà chính Nguyễn Du tiên sinh đang kinh qua và chứng kiến trong chính cuộc đời của cụ, nỗi khổ đau buồn lo đến đỗi mới ba mươi tuổi mà đầu đă bạc trắng, trong khi công danh sự nghiệp chưa thành qua bài thơ “tự thán” cụ viết;

“Sinh vị thành danh thân dĩ suy,
Tiêu tiêu bạch phát mộ phong xuy.”
生  未  成  名  身  已  衰
蕭  蕭  白  髮  暮  風  吹
(Tự thán I)**
Dịch:
Sống chưa thành danh thân đă suy
Lưa thưa tóc bạc gió chiều lay.

Chính vô thường mang lại cho chúng ta cái khổ đau. Qua đó, v́ tâm tư ư nghĩ vô thường luôn luôn thay đổi (tâm vô thường), v́ hoàn cảnh hiện tượng, vật chất chung quanh cuộc sống chúng ta vô thường luôn thay đổi (vật vô thường) chúng ta không giữ được, nên sinh ra đau khổ cho mọi người như chúng ta đă thấy qua những lời dạy của đức Đạo sư. Nguyễn Du tiên sinh thời gian nương nhờ nơi Quỳnh Hải, Cụ đau ḷng khi nh́n đám cỏ xanh nơi quê người khi mùa xuân đến mà liên tưởng nhớ về Nam Phổ, nh́n nụ hàn mai mà nghĩ đến mùa xuân qua bài Xuân nhật ngẫu hứng.

“… Nam phố thương tâm khan lục thảo,
Đông hoàng sinh ư lậu hoàng mai ...”
南  浦  傷  心  看  綠  草
東  皇  生  意  漏  寒  梅
(Xuân nhật ngẫu hứng)**
Dịch:
Nh́n cỏ xanh thương tâm Nam Phổ,
Nhú mai vàng chớm ư Đông Quân…

Nhưng c̣n những nguyên nhân giáng tiếp mà chúng ta trong nhất thời khó h́nh dung ra được, đối với Cụ, Cụ nh́n thấy tất cả từ hiện tượng bên ngoài đến bản chất bên trong, đó chính là vô thường biến hoại, là thủ phạm chính cho mọi bất toàn trong cuộc sống của chúng ta, tạo ra không biết bao nhiêu là khổ nạn cho kiếp người: 

“… Cổ kim vị kiến thiên niên quốc,
H́nh thế không lưu bách chiến danh.
Mạc hướng thanh hoa thôn khẩu vọng,
Điệp sơn bất cải cựu thời thanh.”
古  今  未  見  千  年  國
形  勢  空  留  百  戰  名
莫  向  清  華  村  口  望
疊  山  不  改  舊  時  青
(Vị Hoàng doanh)**
Dich:
Nước ngh́n năm xưa nay chưa thấy,
H́nh thể mất, c̣n danh trăm trận.
Đừng ngóng nh́n thôn Thanh Hoa nữa,
Điệp sơn như ngày nào vẫn xanh.

Triều đại nào tồn tại ngh́n năm chúng ta chưa thấy! Ngay đến doanh trại Vị Hoàng ngày xưa là nơi đóng quân trấn giữ đời nhà Lê; nhưng nay h́nh thể quân trại không c̣n nữa, mà chỉ c̣n trên cái danh là nơi xưa kia đă từng xảy ra trăm trận chiến thôi. Đừng nh́n những cảnh đổi thay đó nữa mà hăy nh́n rặng Điệp sơn vẫn c̣n xanh như ngày nào! Bản chất của màu xanh th́ không bao giờ thay đổi, nhưng chỉ thay đồi nơi hiện tượng h́nh dáng bên ngoài thôi. cũng giống như Triều đại th́ có thể thay vua đổi chúa, thay đổi chế độ, chứ c̣n dân tộc đất nước th́ muôn đời không đổi v́ nó là bản chất. Trong cuộc sống có những thay đổi b́nh thường về h́nh thức chúng ta thấy được, nhưng cũng có những biến đổi tinh thần chúng ta không nh́n thấy được, v́ nó thuộc về vô h́nh. c̣n hiện tượng th́ luôn tùy thuộc vào thời gian mà thay đổi như:

“ Đào hoa đào diệp lạc phân phân,
Môn yềm tà phi nhất viện bần.
Trú cửu đốn vong thân thị khách,
Niên thâm cánh giác lăo tùy thân…”
桃  花  桃  葉  落  紛  紛
門  掩  斜  扉  一  院  貧
住  久  頓  忘  身  是  客
年  深  更  覺  老  隨  身
(U cư I)**
Dịch:
Hoa lá cây đào rơi lác đát,
Nhà nghèo cổng đóng cửa liêu xiêu.
Ở lâu quên hẵn ḿnh là khách,
Năm tháng càng qua thân càng già…”

Những hiện tượng như lá đào hao đào, cổng đóng, cửa liêu xiêu chúng ta có thể dùng mắt để thấy được cái thay đổi của nó; nhưng thời gian qua đi th́ chúng ta khó mà h́nh dung được sự thay đổi này trong nguyên nhân, mà chỉ nh́n được qua kết quả của nó chúng ta mới nhận thấy được sự thay đổi của chúng. Thời gian vô thường đă tác hại và biến hoại tất cả từ con người đến mọi vật xung quanh trong cuộc sống, không ǵ là không bị lệ thuộc vào chúng: Hoa lá cây trái, nhà cửa, thân người nói chung là chỉ cho vật chất vật lư v.v… không ǵ không bị biến hoại thay đổi:

“Thập tải trần ai ám ngọc trừ,
Bách niên thành phủ bán hoang khư…”
十  載  塵  埃  暗  玉  除
百  年  城  府  半  荒 墟
(Bát muộn)**
Dịch:
“Mười năm bụi phủ mờ thềm ngọc,
Thành quách trăm năm nửa hoang tàn…”
Hay:
“…Thành quách suy di nhận sự cải,
Kỷ xứ tang điền biến thương hải…”
城  郭  推  移  人  事  改
幾  處  桑  田  變  滄  海
(Long Thành cầm giả ca)**
Dịch:
Thành quách đổi thay việc người đổi,
Bao cảnh ruộng dâu biến biển khơi…

Vô thường biến đổi luôn tạo ra những cú sốc đau cho những người cố chấp luôn muốn sở hữu mọi thứ về cho ḿnh, cho bản ngă, cho cái ta trường tồn bất diệt mà nuôi lớn ḷng tham lam, sân hận, si mê; biến chúng ta thành những kẻ nô lệ cho chúng mà đẻ ra không biết là bao nhiêu đau khổ đắng cay cho chúng ta, nhưng cuối cùng chúng ta sẽ được ǵ khi chúng ta nhắm mắt buông tay, cũng chỉ hai bàn tay trắng. Nguyễn Du tiên sinh đă nh́n ra được bản chất của mọi sự vật là vô thường mang đến khổ đau nên đă khuyên chúng ta: 

“Cổ thời minh nguyệt chiếu tân thành,
Do thị Thăng Long cựu đế kinh.
Cù hạn tứ khai mê cựu tích,
Quản huyền nhất biến tạp tân thanh.
Thiên niên phú quư cung tranh đoạt,
Tảo tuế thân bằng bán tử sinh.
Thế sự phù trầm hưu thán tức,
Tự gia đầu bạch diệt tinh tinh.[8] ”
古  時  明  月  照  新  城
由  是  昇  龍  舊  帝  京
衢  巷  四  開  迷  舊  跡
管  弦  一   變  雜   新  聲
千  年  富   貴  供  爭   奪
早  歲  親   朋   半  死  生
世  事  浮   沈  休  嘆   息
自  家  頭  白   亦  星   星。
(Thăng Long 2) 
Quách Tấn dịch:
Thành mới trăng xưa bóng tỏ mờ
Thăng Long ngh́n trước chốn kinh đô
Dấu xưa khuất lấp đường xe ngựa
Điệu mới xô bồ nhịp trúc tơ
Danh lợi mồi ngon đua cướp giựt
Bạn bè lớp trước sống lưa thưa
Nổi ch́m thế sự đừng tham nữa
Mái tóc ḿnh đây cũng bạc phơ 

Danh lợi quyền lực là những món mồi khá hấp dẫn đối với những ai ham danh lợi và quyền lực; rốt cuộc những thứ đó cuối cùng cũng để nuôi lớn ḷng tham lợi, tham danh, tham quyền lực nuôi lớn bản ngă chúng ta mà thôi. Nhưng có ai trong chúng ta được cái này rồi mà không muốn đạt được cái nhiều hơn, cao hơn để bỏ đầy túi tham của ḿnh không? Tâm lư thông thường của chúng ta là “được voi đ̣i tiên,” hay “đứng núi này trông núi nọ”, cũng với mục đích là để thơa măn ḷng thanh danh, tham lợi, muốn biến mọi vật chung quanh thuộc về sở hữu cá nhân ḿnh, gia đ́nh ḿnh … Nhưng càng chạy theo nó th́ những khổ nhọc cay đắng càng theo sau và, những oán đối củng tùy theo đó mà h́nh thành tạo thành nghiệp nhân oán đối với tha nhân theo sau đó. Chúng ta c̣n được ǵ sau khi nhắm mắt xuôi tay? cũng chỉ:

“… Bá đồ dẫn diệt thiên niên hậu,
Cổ mộ hoàn lương tam xích thu…”
伯  圖  泯  滅  千  年  後 
古  墓  荒  涼  三  尺  秋 
(Á phụ mộ)[9] 
Dịch:
Mộ xưa ba thước thu cỏ lạnh
Nghiệp bá tan tành sau ngh́n năm. 

Theo Nguyễn Du tiên sinh th́, sự nghiệp đồ vương cũng tan tành theo mây khói ngh́n năm sau, xác thân nằm đưới ba thước đất, cỏ lạnh úa tàn bao phủ mùa thu chỉ c̣n lại là một nấm mồ cổ, nhiều khi không người coi sóc hoang phế điêu tàn, không một ai thấy mà không khởi lên tấm ḷng hoài cổ thương tâm, đối với những đổi thay biến hoại của những vật thể có h́nh th́ có hoại diệt, không có ǵ tồn tại măi trên thế gian này. Tuy chúng tạo cho mọi người trong chúng ta những cú sốc, những vết thương ḷng nhức nhối, những nỗi đau khổ triền miên; nhưng chúng ta phải nh́n lại chính chúng ta đă làm được ǵ trước định luật vô thường biến đổi luôn luôn đó, trong khi mỗi ngày qua đi tóc trên đầu chúng ta lại bạc thêm giỏi lắm cũng chỉ đến trăm năm!:

“… Thế sự phù trầm hưu thán tức,
Tự gia đầu bạch diệc tinh tinh.”
世  事  浮  沈  休  嘆  息
自  家  頭  白  亦  星  星
(Thăng Long II)**
Dịch:
… Thôi đừng than thở chuyện đời ch́m nổi,
Tóc bạc đầu ḿnh từng sợi bạc phơ.

Cũng cái nh́n lại chính ḿnh này đă cảnh tĩnh được chính cụ trong cuộc sống tang thương đầy khổ cực này. Cho dù cái khổ về vật chất hay tinh thần đến đâu đi nữa cũng không làm cho cụ biến được bản chất chính con người cụ:

“… Phong trần đội lư lưu b́ cốt
Khách chẩm tiêu tiêu lưỡng mấn bồng.”
風  塵  隊  裏  留  皮  骨
客  枕  蕭  蕭  兩  鬢  蓬
(Trệ khách)**
Dịch:
… Tóc rối hai màu bơ phờ, gối khách 
Vẫn giữ thân trong gió bụi muôn ngàn. 

Sở dĩ cụ Nguyễn Du tiên sinh đă giữ được thân ḿnh trong cát bụi phong ba là chính nhờ vào cụ có một cái nh́n tinh tế và sâu thẳm đối với cuộc đời cũng như đối với các sự vật chung quanh cuộc sống, đó là cái nh́n trong vô thường bến dịch vẫn c̣n có cái thường c̣n không biến đổi, nó chính là bản thể của sự vật. Tuy mọi hiện tượng bên ngoài của sự vật luôn bị vô thường biến khác nhung bản chất của chúng vẫn trường tồn trong cái không trường tồn. Chúng vẫn trong sáng như ngày nào, chúng vẫn xanh như ngày nào, chúng vẫn hồng như mọi buổi chiều ráng hạ, chỉ có sắc màu (của ráng chiều th́ lúc nào cũng màu hồng, lá của cây rừng th́ lúc nào cũng là một màu xanh, ánh sáng mặt trời mặt trăng vẫn sáng như ngày nào) là không đổi:

“Vô cùng kim cổ thương tâm xứ
Y cựu thanh sơn tịch chiếu hồng.”
無  窮  今  古  傷  心  處 
依  舊  青  山  夕  照  紅 
(Mạn hứng II)**
Dịch:
Điều thương tâm xưa nay vô cùng tận
Núi biếc như xưa chiều chiếu ráng hồng.

2/ NGUYỄN DU VÀ PHẬT GIÁO.

Độc qua thơ chữ Hán của cụ Nguyễn Du chúng ta gặp những bài thơ Cụ thường nói đến, trong vô thường biến hoại luôn có cái thường c̣n bất biến mà đạo Phật thường gọi là “Vô thường tức thị thường”. Qua hai câu thơ trên Nguyễn Du tiên sinh cho chúng ta thấy rằng trong vô thường biến hoại của hiện tượng giới của sự vật theo nhân quả luôn luôn có sự hiện hữu của thường tồn bất biến của bản thể sự vật đó chính là thật thể: Như vầng trăng sáng không bao giờ thay đổi bất cứ nơi đâu bất cứ thời đại nào, lúc nào nó cũng sáng như màu nguyên thỉ; hay lá cây xanh, ráng chiều hồng cũng là những h́nh ảnh của những ẩn dụ cho những chân lư bất biến theo giáo lư Tiểu thừa giáo nhà Phật, hay:

“… Đạt nhân tâm cảnh quang như nguyệt
Xử sĩ môn tiền thanh giả sơn…”
達  人  心  境  光  如  月
處  仕  門  前  青  假  山
(Tạp ngâm 2)**
Dịch:
Tấm ḷng đạt nhân vầng trăng sáng,
Trước nhà ẩn sĩ núi giả, xanh.

Chính nhờ có cái nh́n muôn vật giữa cuộc đời này nó mang ư nghĩa “Vô thường tức thị thường” của Phật giáo nên cụ Nguyễn Du cho dù lúc nào cũng sống trong khổ đau của cuộc đời mà cụ vẫn không bị cuộc đời quật ngă, vẫn hiên ngang sống. Người đạt đạo, nhà ẩn sĩ được cụ Nguyễn Du đem sánh với vầng trăng sáng, với màu xanh của núi xanh là những h́nh ảnh cụ lấy làm ẩn dụ cho chân lư, cho tấm ḷng trong sáng của ư đạo mà theo thuật ngữ chuyên môn của Phật giáo gọi là: “Tâm vô phân biệt”  là “Chân tâm” là “Tâm vô sự”. 

Từ cái nh́n đạt lư này, đă đưa cụ về với Phật một cách tự nguyện và tự biến thành ḿnh là hành giả tu tập thiền định sau này. Qua mười năm biến động xa quê nhà, những ǵ mà cụ đă kinh qua trong đau thương tiếc nhớ khi lăng lóc giữa cát bụi phong ba của cuộc đời: Một mặc dù cụ nh́n thấy rơ bộ mặt thật của cuộc đời trong khổ đau qua vô thường-khổ-không theo quan điểm của Phật giáo và mặc khác cũng từ đây cụ đâm ra không thích sống với đời nữa, muốn xuống tóc vào rừng ẩn tu làm người vô sự và, cũng từ đó cụ quyết tâm học Phật và thực hành trong tu tập như trong bài Đề Nhị Thanh động:

“ … Măn cảnh giai không hà hữu tướng…”