|
C�I CHẾT
HIS HOLINESS
THE DALAILAMA
/Dịch
giả: Nguyễn Thu� Phượng
(Tr�ch: HƯỚNG ĐẾN CON
ĐƯỜNG GIẢI THO�T
Nguy�n T�c: THE WAY TO FREEDOM)
Đức
Phật từng dạy: Trong mọi thời điểm để c�y cấy,m�a thu l� m�a
th�ch hợp nhất,tất cả nhi�n liệu d�ng để nhen lửa,ph�n b�
tốt nhất;c�n trong tất cả c�c loại gi�c ngộ,gi�c ngộ đối với
v� thường v� gi�c ngộ đối với c�i chết l� sự gi�c ngộ v�
thượng nhất.C�i chết l� điều chắc chắn sẽ phải xảy ra,nhưng
chừng n�o n� sẽ xảy đến th� quả thật kh� m� định được.Khi
đối diện với mọi sự việc,ta kh�ng t�i n�o biết được việc g�
sẽ xảy đến trước-ng�y mai hay c�i chết.Ta kh�ng thể khẳng
định rằng gi� l�o sẽ chết trước c�n tuổi trẻ sẽ lưu lại
sau.Ta c� thể trau dồi một t�m thức thực tế nhất l� kỳ vọng
v�o điều to�n b�ch,nhưng h�y chuẩn bị cho điều tồi tệ
nhất.Nếu t�nh huống tồi tệ nhất kh�ng hề xảy đến th� mọi sự
đều tốt,nhưng nếu n� xảy ra th� cũng chẳng l�m ta bỡ
ngỡ.Cũng n�n �p dụng nguy�n tắc n�y v�o việc h�nh tr� Phật
ph�p;h�y chuẩn bị cho những g� dở xấu nhất,v� kh�ng ai trong
ch�ng ta biết trước được ng�y giờ chết của m�nh.
Xuy�n qua tin
tức h�ng ng�y,ta nghe loan b�o về c�i chết của một người
bạn,của một người n�o kh�ng quen biết lắm hay của một người
b� con n�o đ�. Đ�i khi ta cảm nhận một mất m�t; đ�i khi ta
gần như hớn hở;nhưng ta vẫn c�n mang � tưởng tựa hồ như c�i
chết sẽ kh�ng xảy đến với ta.Ta nghĩ rằng m�nh được đặc miễn
đối với lẽ v� thường,v� v� vậy,c� thể tạm g�c chuyện tu
h�nh,(c� thể gi�p ta chuẩn bị cho c�i chết),v� nghĩ rằng ta
c�n nhiều thời giờ trong tương lai.Khi thời khắc kh�ng thể
tr�nh được n�y xảy đến,ta c�n lại một điều duy nhất l� nỗi
niềm hối tiếc.Ta cần nhập cuộc tu h�nh ngay tức khắc để được
chuẩn bị d� cho c�i chết c� xảy ra nhanh ch�ng thế mấy cũng
được.
Khi thời khắc
tử vong đ� điểm,kh�ng c� t�nh huống n�o c� thể cản ngăn.Bất
kỳ bạn c� loại thể ph�ch n�o,chịu đựng được bệnh tật d�y v�
thế mấy,c�i chết vẫn chắc chắn sẽ phải xảy ra.
Nếu ta ngưỡng
vọng về cuộc đời của Chư Phật v� Chư vị Bồ T�t trong qu�
khứ; tất cả giờ đ�y chỉ c�n l� k� ức.C�c vị đại sư Ấn Độ như
Ng�i Long Thọ v� ng�i V� Trước đ� từng đ�ng g�p rất lớn cho
Phật ph�p v� nỗ lực cho sự lợi lạc của biết bao hữu t�nh
ch�ng sanh nhưng tất cả những g� c�n lưu lại từ c�c vị ấy
b�y giờ cũng chỉ tuyền l� t�n tuổi kh�ng th�i. Điều n�y cũng
�p dụng lu�n cho c�c vị đại thống trị v� c�c vị l�nh tụ
ch�nh trị.Sự t�ch cuộc đời của c�c vị ấy,v� qu� ch�i
s�ng,n�n họ dường như vẫn c�n sống động.Khi sang Ấn Độ h�nh
hương, ta sẽ ph�t hiện ra được những nơi như đại học Nalanda
m� c�c đại sư đương thời như Bồ T�t Long Thọ, bồ T�t V�
Trước đ� từng học tập v� giảng dạy tại đ�.Nalanda hiện giờ
chỉ c�n tường xi�u v�ch ng�.Khi xem dấu t�ch do c�c nh�n vật
vĩ đại trong lịch sử lưu lại, sự hoang t�n đổ n�t sẽ chỉ b�y
cho ta bản t�nh huyễn ảo v� thường.Như một b�i c�ch ng�n
Phật gi�o xa xưa đ� n�i: �D� ch�ng ta c� chui v�o l�ng
đất,lặng s�u xuống đ�y biển hay bay l�n kh�ng trung;ta vĩnh
viễn kh�ng sao tr�nh khỏi c�i chết�.Th�n bằng quyến thuộc
của ta sớm muộn g� rồi cũng c�ch chia như đ�m l� tung bay
rời rạc trong gi�.Giữa một đ�i th�nh kế tiếp,v�i người trong
ch�ng ta sẽ bắt đầu vĩnh viễn ra đi v� những người kh�c sẽ
phải l�a đời trong v�ng một v�i năm nữa.Trong khoảng t�m
ch�n chục năm sau;tất cả ch�ng ta bao gồm lu�n cả Đạt Lai
Lạt Ma đều phải chết.Đến l�c đ�, chỉ c� sự liễu ngộ tinh
thần của ta mới gi�p �ch cho ta m� th�i.
Kh�ng c� bất
kỳ người n�o c� thể c�ng ng�y c�ng l�a xa c�i chết kể từ khi
sinh ra đời cả.Ngược lại,c�ng ng�y c�ng cận kề c�i chết
giống như th� vật bị dẫn độ đến l� s�t sinh vậy.Như người
chăn b� d�ng roi vọt để dẫn độ những con b� c�i b� đực của
họ quay ngược về chuồng;ch�ng ta cũng vậy,d�y x�o bởi khổ
đau của sanh l�o bệnh tử,c�ng ng�y c�ng tiến gần hơn đến hồi
chung kết của cuộc đời.Vạn ph�p tr�n thế gian đều bị chi
phối bởi lẽ v� thường; để rồi tận c�ng sẽ rời rạc ph�n
ly.Như ng�i Đạt Lai Lạt Ma đời thứ bảy thường dạy: �Những
người trẻ tuổi tr�ng rất mạnh v� rất khỏe nhưng lại chết sớm
mới thật sự l� vị thầy dạy ch�ng ta về đạo l� v�
thường�.Trong tất cả những người ta quen biết,kh�ng ai l�
người sống đến trăm tuổi.C�i chết kh�ng thể xoay chuyển được
d� bằng niệm tụng ch� ngữ hay l� được bảo hộ bởi một vị l�nh
tụ ch�nh trị quyền uy.
Trải qua nhiều
năm trong cuộc đời,t�i đ� từng gặp gỡ rất nhiều người;nhưng
hiện giờ tất cả chỉ c�n l� đối tượng trong k� ức.Hiện tại
th� t�i lại quen biết một v�i người mới;cứ như đang xem một
vở tuồng;sau khi vai tr� diễn xuất chấm dứt;người ta sẽ thay
đổi xi�m y để t�i xuất hiện.
Nếu hoang ph�
cả cuộc đời ngắn ngủi của ta theo chiều hướng tham dục v�
s�n hận;nếu cũng v� cuộc đời ngắn ngủi như vậy m� gia tăng
phiền n�o th� sự tổn hại quả rất d�i l�u bởi v� ch�nh n� đ�
ti�u hủy tiền đồ v� hy vọng cứu c�nh an lạc của ch�ng ta.
C� đ�i khi ta
kh�ng th�nh c�ng trong một v�i việc thế tục thường t�nh th�
cũng kh�ng c� g� đ�ng quan ngại cho lắm.Nhưng nếu để l�ng
ph� cả cơ hội qu� b�u của kiếp nh�n sinh n�y,th� ch�ng ta sẽ
trường kỳ thất vọng.Tương lai đang nằm ngay trong l�ng b�n
tay của ch�ng ta-phải chăng ta muốn trải qua bao điều trầm
lu�n thống khổ khi bị đạo lạc xuống cảnh giới phi nh�n-hoặc
giả ta muốn được chuyển sinh l�n cảnh giới cao tốt hơn-hoặc
ta muốn đạt đến cảnh giới thực chứng gi�c ngộ.Ng�i
Shantideva dạy rằng;hiện đời n�y,ta c� cơ hội,c� tr�ch
nhiệm,c� năng lực để định đoạt v� quyết định cho cả cuộc đời
vị lai của ta.Ta n�n đ�o luyện t�m tr� để cuộc sống khỏi bị
luống uổng-d� l� một th�nh hay một ng�y-v� h�y chuẩn bị cho
thời điểm của tử vong.
Nếu c� thể vun
trồng sự hiểu biết như vậy th�c đẩy tiến tr�nh tu h�nh t�m
linh sẽ xuất ph�t từ nội tại-đ� l� một nh�n tố, động cơ ki�n
định nhất.Ng�i Geshe Sha-ra-wa[1] (1070-1141) đ� dạy: �Vị
thầy cao tốt nhất của Ng�i l� ph�p qu�n tu về lẽ v� thường�.
Khi trực diện
với tử thần, bậc tu h�nh đạo hạnh nhất sẽ cảm thấy vui
sướng;người tu h�nh trung đẳng đ� chuẩn bị vẹn to�n;v� ngay
cả người tu h�nh k�m nhất cũng sẽ kh�ng c�n hối tiếc g�
nữa.V�o ng�y cuối c�ng của mạng sống ch�ng ta, điều tối quan
trọng l� kh�ng n�n c� d� một mảy may thương đau hối tiếc.Nếu
kh�ng th� những kinh nghiệm ti�u cực v�o giờ chết ảnh hưởng
đến sự lu�n hồi t�i sanh của ta.Phương ph�p tối thượng để
l�m cho mạng sống tr�n đầy � nghĩa l� h�y đi tr�n lộ tr�nh
của từ bi.
Nếu bạn suy
gẫm về c�i chết v� v� thường, bạn sẽ khởi sự l�m cho đời
m�nh đượm nhiều � nghĩa.C� thể bạn sẽ nghĩ rằng: sớm muộn g�
cũng phải ra đi,kh�ng c� l� do để nhớ nghĩ đến c�i chết v�o
giờ ph�t n�y, bởi v� n� chỉ thuần t�y khiến bạn bi quan v�
�u lo.Tuy nhi�n,gi�c ngộ vế c�i chết v� l� v� thường c� thể
g�y nhiều lợi �ch to lớn.Nếu nội t�m bị kềm h�m bởi cảm gi�c
rằng ch�ng ta được bất tử th� ch�ng ta chẳng bao giờ thực
t�m dấn bước tr�n con đường ch�nh ph�p để tu h�nh.Niềm tin
sẽ được bất tử ch�nh l� khối đ� to lớn ngăn trở qu� tr�nh tu
đạo của bạn;bạn kh�ng nhớ nghĩ đến Phật ph�p;bạn kh�ng tu�n
phục d� c� thể bạn cũng nhớ đến Phật ph�p;hoặc bạn chẳng
triệt để m� chỉ tu�n phục Phật ph�p đến một tr�nh độ hạn
định n�o đ�.Nếu kh�ng trầm tư mặc tưởng về c�i chết th�
kh�ng l�m sao cố gắng thật tu cho được.Bị khống chế bởi lười
biếng d�i đ�i, bạn sẽ đ�nh mất sự tinh tấn nỗ lực v� x�ng
pha tr�n đường tu để rồi mệt mỏi ch�n nản sẽ tr�m phủ l�n
bạn.Bạn sẽ sanh ra chấp trước s�u đậm đối với danh vị; đối
với lợi dưỡng vật chất v� đối với vinh hoa ph� qu�.Khi suy
nghĩ qu� s�u xa về cuộc sống hiện tại,ta sẽ c� khuynh hướng
phục vụ cho người ta y�u mến-cho th�n quyến,cho bằng hữu của
ta-thế l� ta phải nỗ lực để mang niềm vui đến cho họ.Khi c�
người muốn �m hại họ, ta tức th� d�n một nh�n hiệu v�o nh�m
người n�y như ch�nh họ l� th� địch của ta.Phiền n�o như tham
dục v� s�n hận sẽ từ đ� d�ng tr�o như lũ lụt của gi�ng s�ng
v�o hạ.Những phiền n�o n�y sẽ tự nhi�n xui khiến ta sa đắm
v�o đủ mọi h�nh vi xấu �c ti�u cực m� hậu quả đưa dẫn đến
tương lai bị chuyển sinh v�o cảnh giới thấp hơn.
Do c�ng đức
t�ch lũy một phần nhỏ phước thiện;ta đ� c� được một b�u
th�n.Phần phước b�o n�o c�n thừa lại sẽ hiển lộ ra cuộc sống
qua từng nấc thang ph� qu� tương ứng.V� thế,ch�t �t vốn
liếng d�nh dụm đ� ti�u pha rồi;nếu kh�ng g�p nhặt th�m g�
mới lạ nữa th� cũng hệt như ti�u d�ng hết trương mục tiết
kiệm m� chẳng chịu bỏ th�m tiền mới v�o.Nếu chỉ ti�u tổn
c�ng đức phước b�o đ� t�ch tập, sớm muộn g� ta cũng sẽ lao
đầu v�o chốn thập phần khổ đau trong đời sống hậu lai.
Đối với tử
vong,nếu kh�ng c� một nhận x�t th�ch đ�ng;l�c chết sẽ bị sợ
h�i v� nuối tiếc r�ng buộc.Loại cảm gi�c n�y sẽ đưa dẫn ta
đến cảnh giới thấp hơn.Nhiều người rất tr�nh kỵ n�i đến chết
ch�c.Họ tr�nh n� suy nghĩ đến những điều xấu xa tồi tệ nhất
để rồi đến khi mọi chuyện trở th�nh hiện thực th� họ sẽ ho�n
to�n kinh h�i v� kh�ng c�n kịp trở tay nữa.
Tu h�nh theo
lời Phật dạy thường cảnh tỉnh ch�ng ta kh�ng n�n ngoảnh mặt
thờ ơ với mọi bất hạnh.Tr�i lại phải tri nhận v� trực diện
với bất hạnh, để khi ta thực nghiệm v� thực chứng thương đau
th� chưa hẳn l� kh�ng c� c�ch nhẫn chịu.Chỉ đơn thuần tr�nh
n� vấn đề th� kh�ng gi�p giải quyết được g� m� thực tế chỉ
l�m cho n� tệ hại hơn th�i.
C� một số
người lưu � rằng l� tu Phật dường như chỉ đặc biệt nhấn mạnh
đến nỗi khổ đau v� sự bi quan yếm thế.T�i cho rằng điều n�y
ho�n toan sai lầm.Tr�n thực tế, h�nh tr� Phật Ph�p l� nỗ lực
đạt được một sự b�nh y�n vĩnh cửu-đ� l� điều kh�ng thể tưởng
tượng nổi đối với một t�m hồn b�nh dị-chỉ diệt trừ một lần
m� vĩnh viễn tho�t khỏi khổ đau.Phật gi�o đồ kh�ng m�n
nguyện với sự gi�u sang ph� qu� đời n�y kh�ng th�i hoặc kỳ
vọng v�o vinh hoa sung m�n của những kiếp sống vị lai,m�
thay v�o đ� l� mưu t�m sự an lạc hạnh ph�c tối thượng.
Nhận x�t căn
bản của Phật gi�o l�: Bởi v� khổ đau l� một thực thể ch�n
thật m� nội t�m chỉ cố tr�nh n� cho n�n kh�ng thể n�o giải
quyết được vấn đề.Việc ta cần l�m l� h�y trực diện,mặc đối
mặt,ph�n t�ch,kiểm so�t,x�c định những căn nguy�n v� t�m
c�ch tốt nhất để gi�p bạn đối ph� với ch�nh những khổ
đau.Với những ai thường trốn tr�nh nhớ nghĩ đến đau thương
bất hạnh,th� thực tế khi bị n� tấn c�ng đ� k�ch;họ sẽ kh�ng
kịp chuẩn bị v� sẽ bị h�nh hạ quằn quại hơn cả những người
đ� từng quen thuộc với khổ đau,với nguồn gốc v� với c�ch
thức khổ đau trổi dậy.Một người tu theo Phật ph�p, h�ng ng�y
đều nghĩ đến c�i chết;tư duy về niềm đau nỗi khổ của nh�n
loại như: về sinh khổ,về l�o khổ,về bịnh khổ v� về tử
khổ.Mỗi một ng�y,người tu Mật t�ng đều qu�n tưởng phải trải
qua cả một qu� tr�nh chết ch�c.Giống như trong nội t�m mỗi
ng�y đều sẽ chết một lần.Do thuộc l�u v� l�m quen đối với
c�i chết n�n l�c thật sự đối mặt tử thần,th� họ đ� chuẩn bị
kh� sẵn s�ng.Nếu phải băng ngang một v�ng đất đầy nguy hiểm
ấy v� trước ti�n phải biết c�ch đối ph� ra sao.Kh�ng suy
nghĩ trước khi hữu sự l� đi�n rồ khờ dại đ� thưa bạn! D� ưa
th�ch hay kh�ng, bạn đều phải đến đ�.V� thế,tốt hơn l� phải
được chuẩn bị để khi những nguy khốn ập đến, bạn sẽ biết
c�ch phản ứng.
Nếu sở hữu
được một sự tỉnh thức trọn vẹn đối với tử vong th� bạn cảm
thấy chắc chắn rằng m�nh sẽ sắp sửa ra đi.Sau đ�, nếu ph�t
gi�c l� m�nh c� thể chết trong nay mai;do nhờ qu� tr�nh tu
tập t�m linh, bạn sẽ nỗ lực tự c�ch ly ra khỏi những chấp
trước vật chất bằng c�ch loại bỏ mọi sở hữu của m�nh v� xem
thế tục vinh hoa ph� qu� như kh�ng c� thực chất v� v�
nghĩa.Bạn sẽ tận lực tu h�nh. Điều thắng lợi khi biết tỉnh
thức đối với c�i chết sẽ khiến cho đời sống ngập tr�n �
vị.Khi kề cận với tử thần, bạn sẽ cảm thấy hoan hỷ v� l�a
đời kh�ng ch�t hối tiếc.
Th�ng
thường,khi biết nghĩ c�i chết l� điều chắc chắn phải đến v�
n� kh�ng x�c định l� sẽ đến ở v�o thời điểm n�o; bạn sẽ tận
sức v� tương lai m� tự chuẩn bị.Bạn sẽ thấm th�a rằng vinh
hoa ph� qu� v� mọi sinh hoạt ph�m tục đều kh�ng c� thực chất
v� kh�ng c�n quan trọng g� cả.V� thế, l�m việc cho sự �ch
lợi bền l�u của ch�nh m�nh v� của tha nh�n dường như trọng
yếu hơn nhiều,v� cuộc đời bạn sẽ được đưa dẫn theo tầm hiểu
biết như vậy.
Như ng�i
Milarepa[2] từng dạy: �Sớm muộn g� mọi thứ cưu mang cũng
phải bỏ lại sau lưng, sao kh�ng bỏ ngay đi?� Quả chưa chắc
mấy ai sống tr�n trăm tuổi d� với tất cả to�n lực bao gồm
lu�n việc uống thuốc chữa trị v� tu ph�p trường thọ.Tuy cũng
c� đ�i ba trường hợp ngoại lệ;nhưng qua s�u, bảy mươi năm
sau,phần lớn những người đang đọc s�ch n�y đều đ� qua
đời.Sau một trăm năm,người đời sẽ thuần t�y nhớ nghĩ về thời
đại ch�ng ta như một giai đọan của lịch sử thế th�i.
Khi tử vong kề
cận,chỉ c�n c� t�m đại bi v� bao nhi�u hiểu biết về bản chất
của hiện thực m� người ta đ� đạt được cho đến giờ ph�t ấy l�
điều trợ �ch duy nhất m� th�i.
Theo như quan
điểm n�y, sự kiểm chứng để nghiệm xem phải chăng đằng sau
c�i chết c�n c� những đời sống kh�c hay kh�ng l� điều tối ư
trọng đại Đời sống trong qu� khứ v� vị lai hiện diện v�
những l� do như sau: Một v�i m� thức đặc định tư duy n�o đ�
từ năm ngo�i,từ năm trước nữa,v� thậm ch� từ thuở ấu thời
giờ đ�y đều c� thể hồi tưởng lại được. Điều n�y r� r�ng cho
thấy c� một gi�c thức đ� hiện hữu trước cả gi�c thức hiện
tại.C�i s�t na đầu ti�n của sự � thức hiểu biết trong cuộc
đời kh�ng phải kh�ng c� nguy�n nh�n m� được tạo th�nh; cũng
kh�ng phải được tho�t sinh từ vật thể g� trường cửu hay v�
hồn.C�i khoảnh khắc của t�m linh l� điều g� trong trắng v�
minh gi�c.V� thế,trước n� cần phải c� một vật thể n�o trong
trắng v� minh gi�c lắm; đ� ch�nh l� c�i tiền khoảnh khắc t�m
linh vậy.Quả kh�ng thể hợp l� nếu giờ khắc đầu ti�n của t�m
thức trong hiện đời c� thể đến từ một sự vật n�o kh�c hơn
đời sống trước đ�.
Cho d� th�n
thể hữu t�nh c� thể đ�ng vai tr� như duy�n cớ phụ thuộc của
những biến h�a tinh vi trong t�m thức; nhưng n� kh�ng thể l�
nguy�n nh�n đầu ti�n được.Vật chất kh�ng bao giờ chuyển
th�nh t�m linh;v� t�m linh cũng chẳng chuyển th�nh vật
chất.V� thế,t�m linh do gốc rễ từ t�m linh.T�m linh hiện đời
n�y đến từ t�m linh của đời trước v� phục vụ như nguy�n nh�n
của kiếp sống t�m linh đời sau.Khi bạn hồi tưởng về c�i chết
v� kh�ng ngừng cảnh gi�c th� cuộc sống của bạn trở n�n ngập
tr�n � nghĩa.
Thấu triệt
được những bất lợi to lớn của mọi b�m v�u tự nhi�n của ta
đối với c�i m� ta nghĩ l� thường hằng bất biến; ta phải
nghịch chống lại n� v� thường xuy�n cảnh gi�c về c�i chết để
ta được kh�ch lệ trong việc hạ thủ c�ng phu tu h�nh nghi�m
t�c hơn.Ng�i Tsong-Kha-pa dạy rằng: �Tầm quan trọng của sự
cảnh tỉnh đối với c�i chết kh�ng chỉ hạn định ở giai đoạn
đầu ti�n.N� trọng yếu v� xuy�n suốt qua mọi giai đoạn của Bồ
Đề Đạo (đạo gi�c ngộ); n� trọng yếu từ giai đoạn đầu,qua
giai đoạn giữa va kể lu�n cả giai đoạn cuối c�ng�.
Sự tỉnh thức
đối với c�i chết m� ta bắt buộc trau dồi kh�ng phải l� nỗi
niềm lo sợ thường t�nh, bất lực v� bị chia c�ch giữa những
người th�n y�u v� vật sở hữu của ch�ng ta.Thay v�o đ�,ta h�y
tập lo sợ l� ng�y l�a đời m� ta vẫn chưa thể tận diệt được
mọi nguy�n nh�n g�y ra cảnh chuyển sinh v�o thế giới hạ
đẳng.V�,ta sẽ l�a đời khi chưa tập đủ điều kiện nh�n duy�n
cần thiết cho một sư lu�n hồi ưa th�ch đ�ng như ước
nguyện.Nếu chưa ho�n th�nh hai mục ti�u tr�n th� v�o giờ
ph�t l�m chung,ta sẽ bị kềm h�m bởi sự hoảng sợ ảo n�o v� ăn
năn hối hận.Trải cả cuộc đời nu�ng ch�u theo những h�nh vi
ti�u cực bất thiện v� s�n hận v� dục vọng xui khiến; sự tổn
hại tạo ra kh�ng chỉ tạm thời m� rất d�i l�u bởi v� ta đ�
t�ch lũy v� sưu tập rất nhiều điều kiện nh�n duy�n l�m bại
hoại những kiếp vị lai.Lo sợ như vậy, sẽ c�ng khơi s�ng
trong ta c�ch l�m cho sinh hoạt b�nh nhật đượm nhiều �
nghĩa. Đạt được sự tỉnh thức đối với c�i chết như vậy rồi;
ta xem vinh hoa ph� qu�,c�ng việc thế tục kh�ng c�n quan
trọng v� sẽ l�m việc cho một tương lai tươi s�ng hơn. Đ�
ch�nh l� mục đ�ch qu�n tưởng về c�i chết.Nếu b�y giờ sợ sệt
chết ch�c,ta sẽ t�m kế vượt qua sự sợ h�i; nhưng lại �m hối
tiếc v�o giờ ph�t l�m chung.Tuy nhi�n,nếu t�m c�ch tr�nh n�
sự sợ h�i về c�i chết n�y th� ta lại bị v�y h�m bởi trường
hận v�o giờ ph�t ấy.Ng�i Tsong-Kha-Pa dạy rằng: �Khi sự trầm
tư mặc tưởng của ta đối với v� thường trở n�n vững v�ng ổn
định;mọi sự mọi việc gặp gỡ đều đang dạy ta về đạo l� v�
thường�. Ng�i n�i qu� tr�nh tiến dần về c�i chết bắt đầu
ngay từ trong thai mẹ v� ngay khi c�n đang sống.Cuộc đời ta
đ� kh�ng ngớt bị d�y x�o bởi bệnh hoạn v� gi� l�o.Ngay khi
đang sống khỏe mạnh,ta chớ n�n để bị l�i cuốn theo � nghĩ
rằng l� ta sẽ chẳng chết.Ta kh�ng n�n qu� vui mừng m� qu�n
hết mọi sự ngay khi đang được y�n l�nh; tốt hơn cả,l� h�y
chuẩn bị cho phần số tương lai. V� như; kẻ đang rơi từ hố
cao sẽ chẳng h�n hoan g� trước khi y chạm đất.Cần tư duy
rằng: Ngay khi c�n đang sống,ta cũng c� rất �t th� giờ để tu
h�nh.D� rằng ta c�n c� thể sống l�u được,c� thể cả trăm
tuổi,ta cũng tuyệt đối kh�ng bao giờ bị khuất phục bởi cảm
nghĩ rằng l� h�y c�n nhiều th� giờ để tu h�nh sau n�y.Chớ
n�n bị ảnh hưởng bởi sự tr� ho�n v� đ� l� một h�nh thức lười
biếng.Ph�n nửa đời người đ� ti�u pha v�o việc ngủ nghỉ v�
thời gian c�n lại đa số bị ph�n t�m v� tạp sự thế gian.Khi
tuổi gi� chồng chất,thể tạng v� tr� năng giảm s�t th� d�
muốn tu cũng đ� qu� trễ v� ta kh�ng c�n sức lực nữa.Giống
như kinh điển đ� dạy; trải nửa đời người trong giấc ngủ,mười
năm ta l�m một đứa trẻ, hai mươi năm cho sự gi� nua.Khoảng
thời gian ch�nh giữa th� bị d�y x�o bởi �u lo,phiền muộn,khổ
đau,v� buồn ch�n.V� thế, dường như kh�ng c�n thời gian n�o
để tu h�nh Phật ph�p cả! Nếu sống thọ được s�u mươi năm, thử
nghĩ ph� cả thời gian như đứa trẻ n�t ,thời gian ngủ nghỉ
lu�n cả thời gian tuổi t�c gi� nua; ta sẽ ph�t gi�c rằng;
chỉ c�n khoảng năm năm để c� thể chuy�n t�m cống hiến cho
tiến tr�nh tu h�nh.Thay v� sống cuộc đời b�nh dị như hiện
nay,nếu ta kh�ng cẩn thận nỗ lực hầu g�nh v�c con đường tu
h�nh th� điều chắc chắn l� ta đ� sống một cuộc đời v� c�ng
rỗi nghề v� kh�ng c� mục đ�ch g� cả.Ng�i Gung-Thang
Rinpoche[3] từng n�i nửa đ�a nửa thật: �T�i ph� thời gian
hai mươi năm kh�ng hề nghĩ đến việc h�nh tr� Phật ph�p rồi
ti�u th�m hai mươi năm nữa,nghĩ rằng sau n�y c� thể t�i sẽ
tu,v� rồi th�m mười năm kh�c nữa nghĩ về c�ch tại sao t�i bỏ
lỡ cơ duy�n tu h�nh của m�nh.�
L�c t�i c�n
trẻ chưa c� chuyện g� xảy ra.Khoảng mười bốn mười lăm
tuổi,t�i bắt đầu thật sự quan t�m đến Phật ph�p.Rồi người
Trung Hoa đến v� t�i đ� ti�u ph� nhiều năm với đủ loại xo�y
lốc ch�nh trị.T�i đ� đi Trung Quốc v� viếng thăm Ấn Độ v�o
năm 1956.Sau đ�,trở về lại T�y Tạng,v� lại lần nữa phung ph�
một số thời gian cho nhiều sự vụ ch�nh trị.Điều r� nhất m�
t�i c� thể c�n nhớ nổi l� sự tham gia khảo th� cho chức vụ
Geshe[4] (học vị cao nhất trong đại học tăng viện T�y Tạng);
sau đ� t�i buộc l�ng phải rời bỏ qu� hương. Đến nay t�i đ�
sống lưu vong hơn ba mươi mấy năm rồi;tuy t�i vẫn kh�ng
ngừng nghi�n cứu học tập v� tu h�nh nhưng phần lớn cuộc đời
t�i tr�i qua kh�ng ch�t � nghĩa cũng chẳng �ch lợi g�.T�i
rất lấy l�m hối tiếc v� đ� bỏ lỡ c�ng việc tu h�nh.Nếu nghĩ
về ph�p tu �V� Thượng Du Gi� Mật ph�p�[5] th� t�i kh�ng c�n
khả năng h�nh tr� một v�i ph�p tu của ph�p m�n n�y vị sự cấu
tạo cơ thể của t�i đ� bắt đầu suy tho�i với tuổi t�c.Thời cơ
tu học Phật ph�p chẳng phải tự nhi�n m� đến, ngược lại,n�
cần phải được sắp xếp ri�ng rẽ cẩn thận.
Nếu buộc phải
chấp nhận dấn th�n tr�n một cuộc du h�nh d�i l�u; đến một
thời điểm n�o đ�, điều cần thiết l� phải lo toan chuẩn
bị.Như t�i thường ưa n�i,ta n�n đầu tư năm mươi phần trăm
th� giờ v� tinh lực đế quan t�m đến cuộc đời vị lai v� năm
mươi phần trăm đến mọi vấn nạn trong đời hiện tại.
Duy�n chết
ch�c th� nhiều m� duy�n sống s�t th� rất �t.Hơn thế nữa,thực
phẩm v� thuốc men m� ta thường xem như những thứ để duy tr�
mạng sống c� thể trở n�n nguy�n nh�n g�y chết ch�c.Nhiều
loại bệnh hiện nay được xem như ph�t nguốn từ c�ch ăn uống
của ta.Sản phẩm h�a học được d�ng để trồng trọt n�ng
sản,nu�i s�c vật đ� g�p phần v�o việc tổn hại sức khỏe v�
g�y ra sự mất qu�n b�nh trong cơ thể.Th�n thể con người qu�
nhạy cảm,yếu ớt;v� vậy nếu qu� mập, bạn sẽ c� đủ thứ vấn
đề:bạn kh�ng thể đi đứng vững v�ng,cao �p huyết v� ch�nh
th�n thể bạn trở th�nh một g�nh nặng.Ngược lại,nếu bạn qu�
gầy,thể lực v� sức chịu đựng rất yếu sẽ đưa dẫn đến đủ thứ
phiền phức kh�c.Khi c�n ni�n thiếu, bạn lo sợ kh�ng được bao
gồm trong đ�m người lớn v� khi qu� gi� th� bạn cảm thấy như
bị t�ch biệt chia xa khỏi đo�n thể x� hội. Đ�y l� bản chất
sinh tồn của ch�ng ta.Nếu sự thương tổn l� một vật thể đau
đớn ngoại tại n�o đ� th� c� thể bạn c�n c� c�ch tr�nh n�
được; bạn c� thể chui trốn dưới đất hoặc lặn s�u v�o l�ng
biển cả.Nhưng nếu sự thương tổn xuất ph�t từ nội tại th� bạn
chẳng c�n c� thể l�m g� được. Đang khi kh�ng bệnh khổ cũng
chẳng gặp kh� khăn,lại c�n c� một cơ thể tr�ng kiện; ta phải
lợi dụng cơ hội v� nắm lấy tinh hoa.Nắm bắt tinh hoa của đời
sống l� nỗ lực đạt đến cảnh giới to�n nhi�n kh�ng bệnh
khổ,kh�ng chết ch�c,kh�ng suy nhược v� kh�ng sợ h�i-đ� ch�nh
l� cảnh giới giải tho�t v� Nhất Thiết Tr�.
Người gi�u c�
nhất thế gian,l�c chết d� một m�n vật sở hữu đơn giản cũng
kh�ng thể mang theo được.Ng�i Tsong-Kha-Pa dạy rằng; nếu
phải bỏ lại sau lưng c�i th�n thể m� ta đ� cưu mang qu� th�n
thiết, được ghi dấu như l� của ri�ng m�nh, hơn nữa n� đ� đeo
đuổi ta từ thuở sơ sinh như người bạn đồng h�nh kỳ cựu
nhất.Thế th� kh�ng c�n g� thắc mắc để tức khắc bu�ng bỏ mọi
sở hữu vật chất. Đa số nhiều người hao ph� biết bao nhi�u
th� giờ v� sức lực,chỉ thuần t�y cố c�ng đạt được vinh hoa
ph� qu� v� hạnh ph�c trong hiện đời. Đến l�c chết đi,tất cả
mọi sinh hoạt thế tục như đ�m bọc lo lắng cho th�n nh�n bằng
hữu v� tranh đua với đối thủ của ta đều ngưng đọng dang
dở.D� c� đủ thức phẩm để nu�i mạng cả trăm năm th� cũng phải
chết trong đ�i kh�t v� d� c� quần �o đủ bận cả trăm năm th�
cũng vĩnh viễn l�a đời trong trần truồng.Khi tử thần ập
đến,kh�ng c� g� sai biệt trong c�i chết giữa một vị vua để
lại cả một vương quốc vĩ đại v� người h�nh khất chỉ để lại
vỏn vẹn một chiếc gậy con.
Bạn b�n cố
gắng h�nh dung cảnh tượng khi bạn l�m bệnh.H�y tưởng tượng
bạn l�m trọng bệnh,to�n thể sức lực ti�u t�n; bạn cảm thấy
g�n mỏi, hơi t�n, sức kiệt,ngay đến thuốc men cũng chẳng
gi�p �ch được g�.Một khi tử thần kề cận, b�c sĩ sẽ c� hai
c�ch n�i: Với bệnh nh�n, b�c sĩ sẽ n�i: �Chớ c� �u lo, bạn
sẽ b�nh phục,tuyệt đối kh�ng n�n bận t�m,cần phải nghỉ ngơi
thư th�i�. Với họ h�ng gia quyến, b�c sĩ sẽ n�i: �Bệnh t�nh
rất nghi�m trọng,n�n thu xếp hậu sự đi�. Đến l�c ấy bạn
kh�ng c�n cơ hội để ho�n th�nh c�ng việc dang dở hoặc ho�n
tất c�ng việc học h�nh.Khi nằm xuống rồi,th�n thể suy nhược
đến độ tựa hồ như kh�ng c�n c�ch chi di động được.Rồi hơi ấm
trong th�n thể bạn dần dần tan biến, bạn cảm thấy x�c th�n
trở n�n cứng đơ như một kh�c c�y ng� nằm tr�n giường.Bạn sẽ
thật sự bắt đầu tr�ng thấy th�n x�c của m�nh.Những lời n�i
sau c�ng của bạn tựa hồ kh�ng thể nghe được d� mọi người v�y
quanh cố sức lắng hiểu thử xem bạn muốn trối lại điều
g�.Thực phẩm lần ch�t ăn v�o kh�ng c�n l� những mỹ vị m� l�
một đống thuốc hỗn hợp m� bạn kh�ng c�n đủ sức nuốt v�o.Bạn
bị bắt buộc phải bỏ lại những bằng hữu th�n thương nhất; c�
thể đến v� số kiếp sau bạn mới gặp trở lại họ được.Phương
thức h� hấp sẽ thay đổi v� trở n�n hỗn hợp ồn �o.Dần dần
biến th�nh kh�ng li�n tục, hơi h�t v�o thở ra c�ng ng�y c�ng
gấp r�t hơn.Sau c�ng tr�t ra một hơi d�i ch�t,v� đấy l�
chung cuộc của sự h� hấp. Điều n�y đ�nh dấu c�i chết theo
th�i hiểu biết th�ng thường.Từ đ� về sau,c�i danh xưng đ�
từng mang nhiều an vui hạnh ph�c đến với bằng hữu th�n nh�n
sẽ được gắn th�m mấy chữ ở đầu c�u: �người qu� cố�.
V�o giờ ph�t
l�m chung,nội t�m c� được trạng th�i đạo đức thiện niệm l�
yếu tố then chốt quyết định. Đ� l� cơ hội sau c�ng c�n lại
của ch�ng ta v� l� cơ hội kh�ng thể bỏ lở.D� ta đ� c� thể
từng sống một cuộc đời t�n �c ti�u cực nhưng khi sắp chết,ta
vẫn n�n cố gắng hết sức để bồi dưỡng t�m niệm lương
thiện.Nếu ta c� thể ph�t khởi l�ng từ bi m�nh liệt v� ki�n
định v�o giờ ph�t n�y, hy vọng ta sẽ được chuyển sinh v�o
cảnh giới m� ta ưa th�ch.Th�ng thường m� n�i, t�nh th�n mật
đ�ng một vai tr� v� c�ng trọng yếu.Khi một người bệnh sắp
chết,quả thật bất hạnh nếu mọi người kh�c để cho người n�y
khởi niệm tham v� hận. �t ra người sắp chết cũng được cho
ngắm nh�n h�nh tượng c�c vị Phật v� c�c vị Bồ T�t.V� c� thể
chi�m ngưỡng Phật v� Bồ T�t,người đ� c� thể ph�t sanh t�n
t�m m�nh liệt v� ra đi với một t�m cảnh quang minh tốt
đẹp.Nếu kh�ng thể l�m được như vậy, điều tối quan trọng l�
những người hậu cận v� th�n quyến kh�ng được l�m cho người
chết cảm thấy buồn phiền.V�o giờ ph�t ấy, nếu bị x�c động v�
khởi l�n � niệm tham lam hay t�nh tự s�n hận mạnh mẽ,tất cả
đều c� thể g�y cho người chết rơi v�o trạng th�i đau khổ
c�ng cực v� rất c� thể bị lu�n hồi v�o cảnh giới thấp hơn.
Khi tử thần kề
cận,một v�i dấu hiệu b�o trước cuộc đời vị lai của người đ�
c� thể xuất hiện.Những người c� t�m niệm lương thiện sẽ cảm
thấy từ đen tối đi tới s�ng sủa hoặc tiến đến một khoảnh đất
trống rộng r�i.Họ sẽ cảm thấy an lạc,tr�ng thấy cảnh tượng
của nhiều sự vật tr�ng lệ v� sẽ kh�ng c�n cảm thọ đau đớn
c�ng tột khi chết nữa.
Nếu l�c
chết,người ta dấy l�n t�m niệm tham v� s�n một c�ch dữ
dội,th� họ sẽ thấy đủ loại ảo gi�c v� l�ng trĩu nặng bồn
chồn lơ sợ.C� người cảm thấy đang v�o nơi đen tối;c� người
lại cảm thấy bị lửa đốt.T�i đ� từng gặp những người bị bệnh
nặng kể cho t�i nghe rằng khi họ l�m trọng bệnh, họ đ� c� ảo
gi�c bị lửa thi�u đốt. Đ�y l� điềm chỉ định vận mệnh tương
lai của họ.Do kết quả của những dấu hiệu như vậy,người chết
sẽ cảm thấy nội t�m v� c�ng hỗn loạn;sẽ g�o th�t v� than
van;cảm thấy to�n th�n như bị gh� k�o xuống dưới.Họ sẽ cảm
thấy đau đớn dữ dội khi chết.Tất cả những điều n�y đều tuyệt
đối ph�t xuất từ tự t�m chấp ng�.Người sắp chết biết rằng
�con người�m� họ đ� từng qu� y�u qu� đang đi v�o c�i chết.
Những người đ�
từng ti�u pha phần lớn cuộc đời của họ v�o những h�nh vi bất
thiện l�c chết,theo truyền thuyết,th� qu� tr�nh tản thất thể
�n[6] bắt đầu từ phần tr�n th�n thể chuyển dần đến tim.Trong
bất cứ trường hợp n�o, � thức cũng đều thực sự t�ch rời ra
từ tim cả.
Sau khi chết
con người tiến đến trạng th�i trung gian tức l� Th�n Trung
Ấm[7].Thể x�c của Th�n Trung Ấm c� v�i đặc th� ri�ng biệt;
mọi quan năng sinh l� đều ho�n th�nh trọn vẹn,tướng mạo của
Th�n Trung Ấm sẽ hệt khu�n như tướng mạo của ch�ng sanh m�
n� sắp sửa đầu thai v�o.V� dụ:nếu n� sẽ lu�n hồi trở lại l�m
người th� sẽ c� tướng mạo giống như con người.Nếu n� sẽ đi
đầu thai l�m s�c sanh th� sẽ c� tướng mạo của ri�ng lo�i th�
đ�.Th�n Trung Ấm c� một nh�n quan mạnh mẽ đến nỗi c� thể
tr�ng xuy�n qua những vật thể v� dạo chơi c�ng khắp m� kh�ng
bị cản trở.Th�n Trung Ấm chỉ c� thể bị nh�n thấy được bởi
Th�n Trung Ấm c�ng loại.V� dụ: nếu một Th�n Trung Ấm n�o đ�
được định đoạt trước để t�i sinh l�m người th� n� chỉ được
nh�n thấy bởi những Th�n Trung Ấm đ� được định phần để đầu
thai l�m người.Những Th�n Trung Ấm c�i thi�n đi đứng,nh�n
ng� theo chiều hướng thượng;v� những Th�n Trung Ấm c�i người
đi đứng nh�n ng� theo chiều ngang.Th�n Trung Ấm của những
người từng ch�m đắm ở h�nh vi bất thiện, bị định phần sẽ đầu
thai v�o cảnh giới thấp k�m hơn v� theo truyền thuyết, sẽ di
chuyển theo hướng ch�c đầu lộn xuống.
Th�n Trung Ấm
trải qua chu kỳ k�o d�i trong bảy ng�y.Sau một tuần nếu Th�n
Trung Ấm gặp được t�nh cảnh th�ch hợp,n� sẽ t�i sanh v�o
cảnh giới tương ứng th�ch hợp ấy.Nếu kh�ng,Th�n Trung Ấm sẽ
trải qua một cảnh chết nhỏ một lần nữa v� sống trở lại như
một Th�n Trung Ấm.T�nh trạng n�y c� thể xảy ra bảy lần;tuy
nhi�n sau bốn mươi ch�n ng�y,n� kh�ng c�n k�o d�i trạng th�i
Th�n Trung Ấm v� bị bắt buộc đi đầu thai cho d� th�ch hay
kh�ng th�ch.Khi thời giờ đ� điểm để Th�n Trung Ấm đi đầu
thai; n� tr�ng thấy ch�ng sanh c�ng loại với n� đang vui đ�a
v� n� sẽ nẩy sinh � muốn tham gia.Những tinh chất c� t�nh
c�ch t�i tạo cuộc sống của cha mẹ tương lai của n�, ấy l�
tinh cha trứng mẹ.Cả hai,tinh cha v� trứng mẹ l� những g�
rất đổi kh�c thường đối với Th�n Trung Ấm.Th�n Trung Ấm n�y
sẽ c� ảo tưởng rằng song th�n n� c� thể đ� ngủ chung với
nhau rồi d� thực tế kh�ng phải vậy.N�n n� mang l�ng lưu
luyến gắn b� với song th�n.Nếu vị n�o gần như c� thể đầu
thai l�m con g�i; theo kinh n�i,vị ấy sẽ cảm thấy muốn cự
tuyệt đẩy lui người mẹ v� sẽ t�m c�ch ngủ với người cha do
th�c đẩy bởi �i luyến chấp trước.Nếu vị n�o c� thể được sanh
ra l�m con trai,vị ấy sẽ cảm thấy muốn chống đối cự tuyệt
người cha nhưng lại luyến �i với người mẹ v� sẽ t�m c�ch ngủ
với mẹ.Do sự th�c đẩy của loại dục niệm như vậy,cậu ta hay
c� ta sẽ d�i theo bước ch�n của song th�n.Thế rồi,kh�ng c�
phần thể n�o của song th�n hiển lộ ra đối với Th�n Trung Ấm
ngoại trừ bộ phận sinh dục v� kết quả l� n� cảm thấy bị trắc
trở v� sanh ra giận dữ.Sự phẫn nộ đ�,trở th�nh điều kiện tất
yếu l�m cho trạng th�i Th�n Trung Ấm bị chết v� đầu thai v�o
trong tử cung.Khi song th�n giao hợp v� đạt đến cao điểm
nhục dục;Kinh n�i,một hoặc hai giọt tinh dịch dầy đặc sẽ
c�ng trứng h�a hợp trộn lẫn với nhau như chất kem nổi tr�n
mặt sữa n�ng.Tại thời điểm đ�, �� thức� của Th�n Trung Ấm sẽ
ngừng hẳn v� nhập ngay v�o chất hỗn hợp n�y. Đ� l� dấu hiệu
tiến v�o tử cung.Cho d� song th�n cũng c� thể chưa giao hợp
với nhau nhưng Th�n Trung Ấm vẫn c� ảo tưởng rằng cha mẹ
đang giao hợp như vậy,n�n n� sẽ tiến ngay đến nơi ấy.Điều
n�y bao h�m chỉ cho những trường hợp xảy ra khi m� song th�n
c� thể chưa giao hợp nhưng �� thức� vẫn c� thể thẳng tiến
v�o trong cơ phận th�n thể rồi. Điều đ� x�c định r� r�ng
trường hợp của những �th� quản thai nhi�[8] ng�y nay.Khi
dịch thể của song th�n được thu nhặt, h�a trộn v� chứa giữ
trong một c�i ống th� �� thức�c� thể nhập ngay v�o dung hợp
n�y m� kh�ng cần phải c� sự thật thụ giao hợp.
Ng�i
Shantideva n�i rằng: dẫu l� s�c sanh cũng c�n t�m c�ch trải
qua được kinh nghiệm lạc th�,v� tr�nh n� khổ đau trong đời
n�y.Ta phải chuy�n ch� chuyển hướng tương lai; bằng kh�ng ta
sẽ chẳng kh�c g� cầm th�.Sự tỉnh thức đối với c�i chết l�
chiếc b�n thạch vững chắc của trọn vẹn ch�nh đạo.Ngoại trừ
bạn ph�t triển được loại gi�c ngộ n�y;nếu kh�ng, tất cả mọi
phương thức tu h�nh kh�c đều bị tắc nghẽn.Phật ph�p l� hướng
đạo vi�n d�u dắt ta băng ngang v�ng đất chưa quen; Phật ph�p
l� thực phẩm nu�i sống cuộc h�nh tr�nh;Phật ph�p l� vị
thuyền trưởng đưa dẫn ta đến bến bờ Niết B�n xa lạ.V� thế,
h�y dốc to�n lực th�n,ngữ, � dung h�a v�o qu� tr�nh tu h�nh.
Đ�m luận về ph�p tu qu�n tưởng đến c�i chết v� lẽ v� thường
rất dễ,nhưng thực tế tu h�nh quả thật kh�ng phải dễ d�ng.V�
ngay cả khi thực tu;lắm l�c cũng chẳng nhận biết được bao
nhi�u biến chuyển đang thay đổi nhất l� khi ta chỉ so s�nh
giữa h�m qua v� h�m nay.Quả c� sự nguy hiểm l�m mất đi hy
vọng v� trở n�n nản l�ng.Trong trường hợp như vậy,thật ho�n
to�n hữu �ch khi kh�ng so s�nh giữa sự kh�c biệt của mấy
ng�y hoặc mấy tuần.Tốt hơn n�n cố gắng so s�nh t�m cảnh hiện
giờ với t�m cảnh năm năm hay mười năm về trước,rồi ta sẽ
thấy đ� từng c� một v�i thay đổi trong lối kiến giải,trong
năng lực hiểu biết,trong t�nh chất tự ph�t v� trong c�ch đ�p
ứng với tu h�nh kể tr�n.
Ch�nh từ trong
những thay đổi ấy, ph�t xuất ra cội nguồn của một sự kh�ch
lệ v� c�ng to lớn.Điều n�y sẽ thật sự cung ứng cho ta một
niềm tin; bởi v�, n� đ� chứng minh rằng c� nỗ lực ắt hẳn ta
sẽ c� khả năng tiến thủ xa hơn.C�n thối ch� v� quyết định
tr� ho�n việc tu h�nh nhằm chờ đợi một dịp kh�c thuận tiện
hơn th� quả l� điều rất nguy hiểm.
[1]
Geshe Sha-ra-wa: C�ch T�y Hạ La Va
[2]
Milarepa:Mật Lặc Nhựt Ba.
[3]
Gung-Thang Rinpoche: Đường Nhơn Ba Thiết
[4]
Geshe:C�ch T�y
[5] V�
Thượng Du Gi� Mật ph�p; Highest Yoga Tantra
[6] Qu�
tr�nh tản thất thể �n: process of the dissolution of the
body�s warmth.Ch� giải: đ�y l� giai đoạn hơi ấm của th�n thể
ti�u tan dần, biến thể x�c cứng lạnh v� hồn ph�ch rời khỏi
th�n x�c.
[7] Th�n
Trung Ấm:the bardo
[8] Th�
quản thai nhi: test tube baby.
|
